Sharciyeynta Khatarta ah ee Soomaaliya, Qaybta II: Afar Maalmood oo lagu Qabto Maxkamadda

Qoray Isha Qarsoon

Qaybta I ee taxanahan, “ Qaabka Sharciga, Maaddo Qasbasho: Wadada Soomaaliya ee 2027 ” (WardheerNews, Oktoobar 22), ayaa ku dooday in Xasan Sheekh Maxamuud uu dhisayo sharciyad awood leh, nidaam maamul oo isticmaala sameynta sharciga, fasiraadda sharciga iyo fulinta xulashada si uu u haysto kuwa xilka haya awoodda iyo inuu daciifiyo hay'adaha ka dhigi kara inay xisaabta ku hayaan. Qoraalku wuxuu ku dhammaaday su'aal ah in Maxkamadda Sare, oo markaas maqlaysay codsiga Sharif Sheekh Axmed, ay xakameyn karto dowladda.

Laba toddobaad kadib, madaxweynaha ayaa ka qaaday Guddoomiyaha Maxkamadda ka hor intaan Maxkamaddu go'aan ka gaarin . Maxkamaddu waxay ka soo horjeedday isaga si kastaba ha ahaatee, laba maalmood kadibna wuxuu dhaarshay Guddoomiyaha Maxkamadda cusub.

Fiidnimadii Noofambar 4, madaxweynaha ayaa ka qaaday Guddoomiyaha Maxkamadda Baashe Yuusuf Axmed wuxuuna magacaabay Ibraahim Idle Suleiman, la-taliyihiisa gaarka ah ee sharciga iyo xubin ka tirsan Xisbiga Cadaaladda iyo Midnimada (JSP). Madaxtooyadu waxay tixraacday cabashooyinka ka yimid garsoorayaasha iyo xirfadlayaasha sharciga laakiin ma sheegin waxa ay yihiin.

Waxay ku tilmaantay isbeddelka qayb ka mid ah dib-u-habeyn ballaaran oo garsoor, sababta ay dowladaha awoodda leh u bixiyaan marka ay dib u habeyn ku sameeyaan maxkamadaha si ay u adeegaan. Wararka ayaa sheegaya in Maxkamaddu ay dhowr maalmood ka hadli lahayd go'aanka.

5-dii Nofeembar, Maxkamaddu waxay ku dhawaaqday in ka saarista ay tahay mid aan waxba tarayn, iyadoo sheegtay in ay ujeedadeedu ahayd in ay farageliso kiiska sugaya. Maalintaas oo kale, shan garsoore oo ka tirsan Qaybta Dastuuriga ayaa go'aamiyay in shuruudaha Baarlamaanka, dowladda federaalka iyo madaxweynaha ay dhamaadeen, waxayna amreen in doorashooyin la qabto 90 maalmood gudahood.

Wasiirka Difaaca Axmed Moallim Fiqi ayaa ku eedeeyay garsoorayaasha in ay u dhaqmayaan sidii labada dhinac iyo garsoore, wuxuuna ka digay in dowladda ay ka jawaabi doonto weerar kasta oo ka dhanka ah. Maalinta xigtay, wuxuu ku tilmaamay go'aanka ajande “ka soo baxay kulanka Abu Dhabi” oo ay fulinayaan “madax-furasho” ku jira garsoorka, isagoo ku celinaya sheegashada aan la xaqiijin ee madaxa sirdoonka in hogaamiyeyaasha mucaaradka ay ku kulmeen UAE si ay u qorsheeyaan kacdoon.

Wasiir difaac ah oo maxkamad ka jawaabaya isagoo eedeynaya garsoorayaasheeda in ay u adeegaan awood shisheeye, isla markaana ballanqaadaya jawaab, ayaa cabsi gelinaya.

6-dii Nofeembar, Xafiiska Xeer-ilaaliyaha Guud (OSAG) ayaa soo saaray “meel” ku saabsan “dokumentiga la sheegay in uu yahay go'aanka” Maxkamadda, wuxuuna ku dhawaaqay in aanay lahayn wax saameyn sharci ah oo uu ballanqaaday in tallaabo sharci ah la qaadi doono iyada oo aan la magacaabin maxkamad. OSAG waxay ahayd qareenka dowladda kiiskan.

Ma haysto awood ka badan tan qareenka Sharif, waxaana kaliya maxkamadda ka dhici karta kiiskaas midda ay hadda ku dhawaaqday in ay tahay mid aan waxba tarayn; sharcigu wuxuu go'aankan ka dhigayaa mid kama dambays ah. Haddii dhawaaqu uu muujinayo ixtiraam madaxweynaha ama aqoon la'aan sharciga, ma laha wax saameyn sharci ah.

Waxa uu sameeyaa ayaa ah in uu mas'uuliyiinta ka tago inay doortaan inta u dhaxaysa Maxkamadda iyo dowladda, taasoo ah casuumaad kaos.

On November 7 madaxweynaha wuxuu dhameystiray waxa uu bilaabay November 4. Villa Soomaaliya, xildhibaan ka tirsan Baarlamaanka ayaa dhaarinta u qaaday Suleiman, iyadoo ay joogaan Guddoomiyaha Golaha Shacabka, ku-xigeenka koowaad ee Golaha Sare, Ra’iisul Wasaaraha iyo Wasiirka Cadaaladda.

Garsoore ka mid ah shantii saxiixday go’aanka, Cabdalle Xaaji Maxamed, ayaa markii dambe siiyay xafiiska. Sharciyadda ay Maxkamaddu dhistay si ay u kormeerto dowladda ayaa meesha ka baxday: laanta mas’uulka ka ah ilaalinta sharciga ayaa hadda hogaaminaya Guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo lagu rakibay dibadda dastuurka.

Ka-qaadista iyo Dhaarinta

Hoos yimaada qoraalka 2026, oo madaxweynaha saxiixay bisha Maarso, ka-qaadista Guddoomiyaha Maxkamadda Sare waxay u baahan tahay in la helo caddayn ah awood la’aan ama xadgudub, cabasho ay aqbashay laba-meelood oo saddex meelood ka mid ah Guddiga Adeegga Garsoorka, iyo cod sir ah oo ka dhacaya labada aqal ee Baarlamaanka (Qodobka 138). Madaxweynaha ma laha wax door ah midkoodna tallaabooyinkan. Ka-qaadista Baashe waa tusaale waxa Qaybta I ee taxanahan ay ku tilmaantay sharciyad awood leh oo iska indhatirta shuruucda hortaagan.

Waxa kale oo uu ka boodday habka magacaabista. Guddiga waa inuu soo jeediyaa Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, iyo mid kasta oo ka mid ah labada aqal ee Baarlamaanka waa inuu ansixiyaa magacaabista cod, ka hor inta madaxweynaha aanu soo saarin amar (Qodobka 135). Midna ma dhicin ka hor dhaarinta. Joogitaanka Guddoomiyeyaasha ee dhaarinta ma ahayn ansixin. Dastuurku wuxuu u baahan yahay cod mid kasta oo ka mid ah aqallada, ma ahan joogitaanka hogaamiyeyaashooda. Mar kale, sharcigu ma oggolaan waxa madaxweynaha uu rabay, sidaas darteed wuu iska indhatiray.

Dowladdu waxay ku doodi kartaa in Guddigu uusan wax tallaabo ah qaadi karin, maadaama xubnaha loo magacaabay ay weli sugayaan ansixinta Baarlamaanka iyo farriinta madaxweynaha. Laakiin Guddiga aan dhameystirnayn ma gudbiyo awooddiisa madaxweynaha. Xukunka ayaa baabi'iyay dhammaan falalka hay'adaha federaalka ka dib markii muddadoodii ay dhamaatay, madaxweynaha 15-ka May, taasoo ka mid ah labadaba ka saarista iyo dhaarinta.

Cabashooyinka OSAG ee bisha November ayaa sheegaya in Maxkamaddu go'aan ka gaartay iyada oo aan la qaban dhegeysi dadweyne oo ay ka tagtay arrimo aan la xalin, waxayna leeyihiin saldhig sharci, laakiin xalkeedu waa codsi maxkamaddaas ama cabasho Guddiga, ma ahan bayaanka baabi'inta ee qareenka dowladda. Cabashadooda ah in Guddoomiyaha Maxkamadda uusan shir guddoomin ayaa fashilantay: sharcigu wuxuu oggol yahay in kuxigeenka uu shir guddoomo, haddii Baashe uu shir guddoomin lahaa maalin ka dib markii la sheegay in la saaray, dowladda waxay weerari lahayd xukunka sida uu saxiixay garsoore la eryay.

Diidmadaas ayaa timid ka dib markii la saaray waxayna u muuqan kartaa in loo isticmaalo in lagu taageero. Madaxweynaha marnaba ma uusan sheegin waxa cabashadiisu ahayd ama ma uusan u dirin Guddiga.

Suleiman wuxuu ahaa guddoomiyaha maxkamadda laga bilaabo 2016 ilaa 2018, markii Madaxweynaha Farmaajo uu isaga saaray farriin, isagoo ka cabanaya in habraaca saxda ah aan la raacin, isla markaana Baashe loo magacaabay si la mid ah. Kadib markii uu dib ugu soo laabtay xukunka 2022, Xasan Sheekh wuxuu Suleiman ka dhigay lataliye sharci oo gaar ah, waxaana Garowe Online ay sheegtay inuu sidoo kale ka shaqeeyay xafiiska arrimaha sharciga ee JSP.

Habeenkii uu xilka la wareegay, muuqaal ayaa faafay oo u muuqday inuu ku sugnaa xafiiska JSP ee Guriceel isagoo ku boorinaya taageerayaashiisa inay codka siiyaan xisbigooda Galmudug. Hadda wuxuu sheeganayaa inuu madax ka yahay maxkamadda go'aamisa dowladda uu lataliyay iyo madaxweynaha xisbigooda uu u adeegayo.

Qaybta I ee taxanahan waxay sharraxday sida JSP ay u hayso shirarka Koonfur Galbeed, Galmudug iyo Hirshabelle, kuwaas oo doorta madaxweynayaasha dowlad goboleedka ee qaabeeya codka 2027. Iyadoo Suleiman uu ku jiro xafiiska Garsooraha Sare, JSP hadda waxay maamushaa kormeerka dhammaan maxkamadaha iyo adeegga dacwad oogista.

Maadaama Garsooraha Sare kaliya uu qaban karo Guddiga, uu haysto codkiisa go'aaminta, oo uu la fadhiisto afar xubnood oo ay soo magacaabeen wasaaradda oo ay ansixiyeen golaha wasiirrada, JSP sidoo kale waxay maamushaa hay'adda soo jeedisa magacaabista, anshaxa iyo ka qaadista garsoorayaasha. Suleiman ayaa maamula goorta hay'addan ay kulanto, oo ay ku jirto in la tixgeliyo ka qaadistiisa.

Baashe ayaa diiday ka qaadistiisa, waxaana garsoorayaasha kale si dadban u difaaceen. Kadib markii go'aanka la gaaray, ciidamo ayaa la geeyay agagaarka Maxkamadda waxaana la sheegay in Baashe la amray inuu baxo.

Codsi uu u diray wakiilada shisheeye, Qaramada Midoobay iyo Midowga Afrika, ayuu ku sheegay in dowladda ay ka qaaday darawallada iyo ilaaliyeyaasha dhammaan garsoorayaasha Maxkamadda Sare saacado gudahood ka dib go'aanka. Sidoo kale wuxuu sheegay in gaadiidka amniga ay ku wareegeen hoygiisa, agents-ka NISA ay raaceen isaga ka baxsaday xeryaha Halane, iyo shanta garsoore ee saxiixay go'aanka oo laga mamnuucay inay ka baxaan dalka.

Wuxuu ka qoray meel aanu shaacin. Garsoorayaasha ka soo horjeeday dowladda waxay waayeen ilaalinta dowlad goboleedka, waxaana madaxooda u jeedsaday dowladaha shisheeye si ay u helaan.

Maxkamaddu waxay go'aamisay

Codsiga Sharif wuxuu waydiinayay in Baarlamaanka uu raacay habka wax ka beddelka ee Dastuurka Kumeelgaarka ah ee 2012, iyo in kordhinta muddada federaalka ee afar ilaa shan sano ay khusaysay mas'uuliyiinta horey xilka u hayay. Arrinta koowaad, dowladda marnaba ma dooneyn in ay ku doodo in Baarlamaanka uu raacay habka wax ka beddelka ee 2012.

Waxay kaliya ku doodeen in Sharif uusan lahayn awood, in Maxkamaddu aysan lahayn awood, iyo in dastuur aan la baabi'in karin, tan ugu dambeysa waxay ka dhigi lahayd wax kasta oo wax ka beddel ah in aan dib loo eegi karin, si kasta oo loo ansixiyo. Maxkamaddu waxay aqbashay dooda koowaad ee dowladda waxayna go'aamisay in Sharif uusan lahayn awood.

Arrinta labaad, Maxkamaddu waxay go'aamisay in marka wax ka beddel lagu sameeyo muddada iyada oo aan la sheegin in ay khusayaan kuwa xilka haya, ay haystaan muddada ay doorteen in ay adeegaan. Qoraalka 2026 ma uusan hadlin, sidaas darteed muddada Baarlamaanka iyo dowladda waxay dhamaatay 14ka Abriil, 2026, iyo tan madaxweynaha 15ka Maajo. Maxkamaddu waxay baabi'isay falalka la sameeyay tan iyo markaas, waxayna xaddiday dowladda inay ku koobnaato hawlaha daryeelka, waxayna siisay dhinacyada 30 maalmood si ay ugu heshiiyaan habka doorashada iyo 90 maalmood si ay u qabtaan codbixinta.

Warbixinno hore ayaa sheegay in Maxkamaddu ay baabi'isay wax ka beddelka. Ma aysan sameyn. Iyadoo aan la helin caqabado la aqbali karo oo hortooda ah, waxay u qaadatay Dastuurka 2026 inuu yahay mid dhaqan gal ah waxayna go'aamisay kaliya in qoraalku uusan kordhin muddada kuwa xilka haya.

Dhibaatada Awoodda

Maxkamaddu waxay ku khaldamay hal dhinac. Waxay diidday Sharif inuu leeyahay xuquuqda hoos timaadda Qodobka 86, kaas oo maamula caqabadaha sharciyada caadiga ah, waxayna iska indhatirtay sharciga Maxkamadda Dastuuriga ah ee 2016, kaas oo u oggolaanaya qof kasta inuu keeno kiin dastuuriga ah oo dan guud leh.

Khaladkaasi waxay u badan tahay inuusan beddelin natiijada, maadaama maxkamaddu wajahday dhibaato qoto dheer oo ku saabsan awoodda. Dastuurka Kumeelgaarka ah ee 2012 wuxuu awoodda dib-u-eegista dastuuriga ah u qoondeeyay Maxkamad Dastuuriga ah oo aan waligeed la aasaasin, sharciga 2016-na ma u gudbin awoodaha maxkamaddaas Maxkamadda Sare.

Maxkamaddu waxay heshay awoodda Qodobka 191(3) ee qoraalka 2026. Haddii Maxkamaddu ay ogaatay in qoraalkaas si sharci darro ah loo ansixiyay, waxay baabi'in lahayd qodobka u oggolaanaya inay sameyso go'aankaas.

Diidmada kiiska waxay ka tagi lahayd isbeddelada ka baxsan dib-u-eegista maxkamad kasta. Diidmada xuquuqda waxay u oggolaatay Maxkamadda inay ka fogaato labadaba.

Haddii ay raacday waddadaas cidhiidhiga ah si ay uga fogaato jahwareerka baabi'inta dastuurka, ma aysan ka baxsan jahwareerka. Madaxweynaha ayaa ka qaaday Guddoomiyaha Maxkamadda ka hor intaan Maxkamaddu go'aan ka gaarin.

Markii Maxkamaddu go'aan ka gaartay isaga, dowladda ayaa ku dhawaaqday in xukunkeeda uu yahay mid baabi' ah waxayna dhaarteen beddel: jahwareer sharciga lagu labisan yahay.

Afartan Sano Iyadoo Aanay Jirin Maxkamad Dastuuriga ah

Haddii Maxkamadda Dastuuriga ah ee qoraalka 2012 ay jirtay ka hor bisha Maarso 2026, waxay awoodi lahayd inay xukunto isbeddelada hoos timaadda qoraalkaas. Baarlamaanka ayaa ansixiyay sharciga abuuraya 2016, agagaarka dhammaadka muddada koowaad ee Hassan Sheikh, laakiin labada laan ee siyaasadda ayaa ku guuldareystay inay aasaasaan. Wuxuu madaxweyne ka ahaa ku dhawaad sagaal ka mid ah afartan sano, wakhti ku filan oo uu ku dhisi lahaa, laakiin ma uusan dhisin.

Guddiga Adeegga Garsoorka ma uusan fiicnayn. Waxaa markii ugu horreysay lagu qeexay Dastuurka KMG ah ee 2004 sida Guddiga Adeegga Garsoorka, waligiis ma uusan dhismin.

Dastuurka KMG ah ee 2012 ayaa magaciisa beddelay Guddiga Adeegga Garsoorka. Bishii Maarso 2015, Xasan Sheekh ayaa burburiyay Guddiga lagu dhisay sharciga 2014, isagoo sheegay in xubnaha la doortay si aan habboonayn; Garsooraha Sare Aidid Cabdullahi Ilka-Hanaf ayaa ka hor yimid amarka, waxaana Xasan Sheekh ka saaray sanadkii xigay.

Bishii Oktoobar 2022, wuxuu burburiyay mid kale, oo lagu dhisay Farmaajo, isagoo tixraacaya diidmada Aqalka Sare. Qoraalka 2026 ayaa mar kale magaciisa beddelay, isagoo noqday Guddiga Garsoorka Sare, waxaana bishii Luulyo golaha wasiirrada ay ansixiyeen afar xubnood oo uu soo jeediyay wasaaradda.

Labaatan iyo labo sano ka dib Dastuurka, Guddiga weli wuxuu ku jiraa kaliya warqad. Dowlad kasta ayaa la wadaagta guuldarradan, oo ay ku jiraan tan Sharif, in kasta oo tan isaga iyo Cabdullahi Yuusuf aysan ka badnayn Baidoa ama qaybo ka mid ah Muqdisho.

La'aanta awood ma sharraxayso tan; dowladaha awood u leh inay abaabulaan doorashooyin oo ay abuuraan wasaarado ayaa dhisi kara labadan hay'adood. Jiritaankooda ayaa u adeegay kuwa awoodda haysta. Iyadoo aanay jirin Maxkamad Dastuuriga ah, khilaafaadka ku saabsan awoodda dastuuriga ah, oo ay ku jiraan xaddidaadaha muddada, waxaa lagu xalliyay wadahadal. Iyadoo aanay jirin Guddiga shaqeynaya, oo soo jeediya magacaabista, anshaxa iyo ka saarista dhammaan garsoorayaasha, waxba ma joojin karto madaxweynaha inuu qaabeeyo maxkamadaha amarka, sida uu Xasan Sheekh sameeyay 4-tii Nofeembar.

Tan iyo Arta sanadka 2000, dadka hogaaminayay dib-u-dhiska waxay u arkeen hay'adaha dadweynaha sidii meelo lagu qeybsado oo la haysto, waxaana sabab u ahaa in deeq-bixiyayaashu ay maalgelin weyn siiyeen dowladnimada, xakameynta dowladda waxay la micno ahayd xakameynta khayraadkeeda. Maxkamad ama guddi madax-bannaan ayaa khatar gelinayay xakamayntaasi, sidaas darteed dowladihii isdaba joogay waxay ka taggeen in aan la dhisin ama ay burburiyeen. Ma jirin cid ku dhaqangelin karta xeerarka awoodda wareejinta, hogaamiyayaashu waxay iska indhatireen, waxaana la waajibay in la galo wadahadal kasta.

Gabagabo

Maxkamaddu waxay go'aamisay in shuruudaha Baarlamaanka, dowladda iyo madaxweynaha ay dhamaadeen. Ma aysan go'aaminin in wax ka beddelka 2026 si sharci ah loo ansixiyay, maxkamadna hadda ma awoodi karto.

Dowladda waxay ka jawaabtay xukunka iyadoo qareenkeeda ku dhawaaqay in uu yahay mid baabi' ah oo ay ku dhaarteen Guddoomiyaha Maxkamadda cusub. Xeerarka dastuurka waxay ilaaliyaan garsoorayaasha kaliya marka qof uu ku dhaqangeliyo.

Soomaaliya ma jirto cid tan sameyn doonta: sanadka 2018 Suleiman wuxuu ku tilmaamay in iscasilaadiisa uu ku saleysan yahay dekreet sharci darro ah, waxaana taasi taagan.

Hoos yimaada xeerka sharciga, mucaaradka waxay isticmaali karaan sharciga ka dhanka ah dowladda. Sharif wuu isku dayay, waxaana maxkamaddu diyaarinaysay in ay go'aan gaarto, madaxweynaha ayaa ka saaray Guddoomiyaha Maxkamadda. Wadada Hassan Sheikh ee 2027 waxay u baahan tahay maxkamad aan ka hor imaanayn, wuxuuna ku dhaaraday qareenkiisa xisbiga inuu hogaamiyo.

Dowlad waxay noqoneysaa mid dastuuriga ah marka hay'adaha ay awoodaan inay fuliyaan awoodooda iyaga oo aan ka helin ogolaansho kuwa ay u talinayaan. 4-ta Nofembar, madaxweynaha ayaa ka qaaday ogolaanshihii. 5-ta Nofembar, shan garsoore ayaa ka shaqeeyay iyada oo aan la helin. 7-da Nofembar, wuxuu ku dhaaraday Guddoomiyaha Maxkamad uu doortay. Waxa noqda caadi waxay go'aamin doontaa nooca dowlad ee Soomaaliya dhistay.

Isha Qarsoon

Email: [email protected]

——-

Isha Qarsoon waa madal loogu talagalay maamulidda Soomaaliya, sharciga, iyo cilmiga siyaasadda.