Awad wuxuu ka leexday qodobka: Khudbadda Baarlamaanka Deni waa in lagu qiimeeyaa hoggaaminta, ma ahan kormeer farsamo

Waxaa qoray Axmed A. Yuusuf

Wasiirkii hore ee Arrimaha Dibadda Soomaaliya Axmed Isse Awad ayaa ka dhaleeceeyay khudbaddii Madaxweynaha Puntland Said Abdullahi Deni ee fadhiga 59aad ee Golaha Wakiillada Puntland, isagoo ku dooday in ay ka maqnaayeen xog lagu kalsoonaan karo oo aan la aqoonsan dhibaatooyinka dhaqaale iyo siyaasadeed ee gobolka. Laakiin isagoo raadinaya in uu muujiyo waxa uu u arko in la iska indhatiray, Awad waxaa laga yaabaa in uu isticmaalay heer qaldan munaasabad qaldan.

Inkastoo ay jiraan walaacyo sax ah oo ku saabsan guuldarrada hogaaminta Madaxweynaha Puntland Said Deni, maamul xumada iyo fursadaha la waayay, Awad ma uusan awoodin in uu caddeeyo eedihiisa iyadoo la adeegsanayo caddeymo lagu kalsoonaan karo ama dood xooggan, sida uu maqaalkaan muujinayo.

Khudbad madaxweyne oo furaysa fadhiga baarlamaanka ma aha warbixin farsamo oo uu diyaariyay agaasimaha guud ee wasaaradda ganacsiga, shaqooyinka dadweynaha ama maaliyadda. Mas'uuliyiintaas waxaa laga filayaa in ay bixiyaan tirakoob faahfaahsan, kala soocida kharashaadka, jadwalka fulinta iyo tilmaamayaasha waxqabadka ee qaybaha gaarka ah. Madaxweynaha oo baarlamaanka hortiisa hadlaya wuxuu leeyahay mas'uuliyad ballaaran: in uu sharaxo jihada dowladda, qiimeeyo guulaha iyo caqabadaha ugu waaweyn, qeexdo mudnaanta amniga iyo siyaasadda, iyo in uu soo bandhigo aragti mustaqbalka.

Tani ma ka dhaafeyso madaxweynaha mas'uuliyadda. Sidoo kale ma aha in sheegashada horumarka ay ka baxsato kormeerka. Laakiin khudbad siyaasadeed oo dhameystiran looma baahna in lagu qiimeeyo sidii warbixin wasaaradeed oo la kormeeray. Su'aasha saxda ah ayaa ah in madaxweynuhu uu bixiyay xisaab lagu kalsoonaan karo oo ku saabsan xaaladda Puntland, aqoonsaday caqabadaha hortaagan maamulka iyo in uu soo bandhigay qorshe macno leh oo waxqabad ah.

Jawaabta Awad waxay keentay su'aalo dhiirogelin leh, gaar ahaan ku saabsan maaliyadda dadweynaha iyo bixinta joogtada ah ee mushaharka. Si kastaba ha ahaatee, dhaleeceyntiisa waxay u baahan tahay qiimeyn taxaddar leh oo ku saabsan macnaha, caddeynta iyo mas'uuliyadaha qofka xafiiska haysta ee khudbada jeedinaya.

Khudbad madaxweyne ma aha liis amni

Mid ka mid ah diidmada Awad ayaa ahayd in Deni uu ku guuldareystay inuu shaaciyo tirada shaqaalaha amniga ee la shaqaaleysiiyay lana tababaray intii uu xilka hayay. Dhaleeceyntani waxay ka indho-tiraysaa tixgelin muhiim ah: macluumaadka faahfaahsan ee ku saabsan cabbirka, qaybinta, ururka iyo awoodaha ciidamada amniga ayaa noqon kara macluumaad xasaasi ah oo dowladda leedahay.

Hay'adaha amniga adduunka ma shaaciyaan faahfaahin hawleed oo dhan si fudud si ay u muujiyaan horumar. Macluumaadkan wuxuu muujin karaa awoodaha, wuxuu iftiimin karaa daciifnimo ama wuxuu siin karaa cadowga xog. Puntland, oo weli wajahaysa khataro amni oo culus, waxay leedahay sababo la fahmi karo oo ay u isticmaasho taxaddar.

Madaxweynaha waxaa la filan karaa inuu ka warbixiyo yoolalka istiraatiijiga ah, guulaha hawleed iyo jihada guud ee siyaasadda amniga iyada oo aan la daabicin liis faahfaahsan oo shaqaale ah. Baarlamaanka wuxuu yeelan karaa mas'uuliyado kormeer oo sharci ah, laakiin tirooyinka xasaasiga ah waxaa lagu baaran karaa habab sir ah oo ku habboon halkii si toos ah loogu shaacin khudbad dadweyne.

Dalabka Awad ee ku saabsan tirada ciidanka sidaas darteed ma aha, kaliya, caddeyn in warbixinta Deni ay ahayd mid aan ku filnayn. Su'aalaha ka faa'iido badan ayaa ah in hay'adaha amniga ay si habsami leh u shaqeynayaan, in khataraha la xakameynayo, in badbaadada dadweynaha ay korodhay iyo in kheyraadka dowladda si mas'uuliyad leh loo isticmaalayo.

Su'aalahaas waxaa la baarikaraa iyada oo aan khudbad madaxweyne loo rogin iftiin dadweyne oo ku saabsan macluumaadka amniga xasaasiga ah.

Diyaarinta kaabayaasha Puntland waxay mudan tahay in la aqoonsado

Waxaa laga yaabaa in daciifnimada ugu weyn ee dhaleeceynta Awad ay tahay sida ay u wajahdo guulaha kaabayaasha Puntland.

Waxa uu ku doodayaa in waddooyinka Garowe ay ku maalgelinayeen maalgelinta Bangiga Adduunka iyo in mashruuca waddada Ceel Daahir uu bilaabmay intii uu xilka hayay madaxweynihii hore Abdiweli Maxamed Cali Gaas. Qodobkiisa ballaaran ayaa ah in Deni uusan soo bandhigin horumarinta kaabayaasha sidii guul uu maamulkiisa leeyahay haddii mashruucyada la bilaabay ka hor ama lagu maalgeliyay ilo dibadda ah iyo kharashyada dadweynaha. Doodani waxay isku dhex ridaysaa asalka mashruuc la leh mas'uuliyadda fulintiisa.

Horumarinta kaabayaasha marar badan ma aha shaqada hal maamul. Waddooyinka waxay qaadan karaan sanado si loo qorsheeyo, loo maalgeliyo, loo dhiso iyo loo ilaaliyo. Qofka hore ayaa mashruuc bilaabi kara, deeq-bixiye ayaa maalgelin siin kara, iyo dowlad xigta ayaa sii wadi karta ama dhammaystiri karta shaqada. Dakhliga dadweynaha ayaa sidoo kale ka qayb qaadan kara. Qeexidda saxda ah ayaa muhiim ah, laakiin ma raacdo in dowlad aysan mudnayn in lagu amaano kaabayaasha la bixiyay intii ay xilka hayeen kaliya sababtoo ah ma aysan bilaabin mashruuc kasta.

Su'aalaha khuseeya ayaa ah haddii mashruuc la horumariyay, haddii la dhammaystiray ama la hagaajiyay, haddii lacagaha si hufan loo isticmaalay iyo haddii dadka ay ka faa'iideen natiijada.

Shabakadda waddooyinka Puntland waxay si muuqata uga qayb qaadatay dhaq-dhaqaaqa iyo xiriirka dhaqaale ee u dhexeeya magaalooyinka waaweyn. Qorshaha Horumarinta Puntland 2026–2030 Puntland Development Plan 2026–2030 wuxuu aqoonsan yahay horumarka la gaaray ee maalgashiga kaabayaasha iyo farqiga weyn ee weli jira. Waxay diiwaangelisaa gacan ka geynta dowladda ee qaybta iyadoo la aqoonsanayo in waddooyinka la dhisay ay weli ka kooban yihiin qayb xaddidan oo ka mid ah shabakadda guud. Taasi waa sawir ka dhexdhexaad ah marka loo eego amaan aan shuruud lahayn ama diidmo guud.

Muhiimadda dhismaha waddooyinka Puntland ayaa si cad uga muuqata awoodda safarka u dhexeeya xarumaha waaweyn. Kooridorka Garowe–Bosaso, oo qiyaastii 500 kiiloomitir dheer, waa xiriir muhiim ah oo u dhexeeya caasimadda iyo dekedda ganacsi ee ugu weyn Puntland. Waddada Garowe–Galkayo sidoo kale waa mid muhiim ah oo loogu talagalay dhaq-dhaqaaqa u dhexeeya gobollada iyo xiriirka ganacsi ee Soomaaliya dhexe.

Aragtida dadka deggan iyo safarayaasha aqoon u leh waddooyinkan, awoodda safarka masaafo dheer iyadoo la haysto kalsooni ka weyn ayaa ah faa'iido muuqata oo dadweyne. Isla sidaas ayaa khuseysa safarka qaybaha Bari, oo ay ku jiraan meelaha waddooyinka aan la dhisin ay weli muhiim u yihiin helitaanka bulshooyinka miyiga.

Sheegashada in kaabayaasha Puntland aysan la mid ahayn kuwa dowlad goboleedyada Federaalka Soomaaliya waa xukun isbarbardhig ah oo u baahan caddeymo nidaamsan, gobol-gobol, si loo xaqiijiyo si cad. Laakiin qodobka ballaaran wuu taagan yahay: horumarka waddooyinka Puntland iyo helitaanka xarumaha waaweyn waa guulo muhiim ah oo aan la iska indho tiri karin kaliya sababtoo ah mashaariicda ay ku lug lahaayeen maamuladii hore, maalgelinta dibadda ama gacan ka geynta dadweynaha.

Heshiiska Maamulka Waddooyinka Puntland sidoo kale wuxuu diiwaan gelinayaa shaqooyinka lagu hagaajinayo waddooyinka muhiimka ah ee lagu maalgeliyo dakhliga dowladda ee deegaanka. Taasi waxay muujinaysaa sababta qiimeynta kaabayaasha ay u baahan tahay in la aqoonsado ilo kala duwan oo maalgelin ah iyo joogteynta mashaariicda dadweynaha ee xukuumadaha kala duwan.

Qiimeyn cadaalad ah waa in ay aqoonsato horumarka iyadoo sidoo kale la weydiinayo sida waddooyinka loo ilaalin doono, sida bulshooyinka miyiga loo xiri doono iyo waxa maalgashi dheeri ah oo loo baahan yahay.

Amniga waxaa lagu cabbiraa waayo-aragnimada dadka, ma ahan kaliya tirakoobka

Taariikhda amniga Puntland sidoo kale waxay mudan tahay in si wax ku ool ah loo tixgeliyo. Dad badan oo deggan, amniga ma aha tiro aan macno lahayn oo ku jirta warbixinta dowladda. Waa awoodda lagu safro, lagu ganacsado, lagu booqdo qaraabada, lagu gaaro suuqyada iyo in la dhex maro magaalooyinka iyada oo aan la kulmin khatar aan la aqbali karin. Kalsoonida la xiriirta in dadka ay ku safraan waddooyinka waaweyn, oo ay ku jiraan waddooyinka u dhexeeya Garowe iyo Bosaso iyo u dhexeeya Garowe iyo Galkayo, waa qayb ka mid ah waayo-aragnimada dadweynaha ee maamulidda.

Taageerayaasha maamulka Deni waxay ku doodayaan in heerkan dhaqdhaqaaqa uu muujinayo shaqada hay'adaha amniga Puntland. Waxay sidoo kale tilmaamayaan awoodda madaxweynaha ee booqashada qaybo kala duwan oo ka mid ah gobolka, oo ay ku jiraan aagagga Bari, sida muujin u ah gaadhista maamulka.

Aragtidaas ma aha in lagu khaldo caddeyn in waddo kasta ay ammaan tahay ama in Puntland ay ka saartay amni darro. Gobolka wuxuu weli la kulmaa khataro, oo ay ku jiraan kooxo hubeysan, khilaafaadka qabiilka iyo dhacdooyinka saameeya shaqaalaha amniga iyo muwaadiniinta. Qiimeynta Hay'adda Midowga Yurub ee xaaladda amniga Puntland waxay diiwaangelisaa hawlgallada amniga iyo dhacdooyinka rabshadaha inta lagu guda jiray muddada ay baaritaankeedu sameysay.

Si kastaba ha ahaatee, jiritaanka caqabadaha amniga ma tirtirayo guulaha la gaaray. Hawsha khuseysa waa in la qiimeeyo horumarka iyo dhibaatooyinka si wadajir ah, halkii laga isticmaali lahaa dhacdooyin gaar ah si loo diido diiwaanka amniga oo dhan ama loo isticmaalo sheegashooyin rasmi ah si loo diido dhibaatooyinka sii socda.

Awad wuxuu xaq u leeyahay inuu su'aalo ka keeno xisaabta Deni. Laakiin dhaleeceyn wax ku ool ah waa in la isbarbar dhigo xaaladaha waqti ka waqti, la baaro dhacdooyinka la diiwaangeliyay iyo in la qiimeeyo haddii dowladda ay korodhsatay awooddeeda inay ilaaliso dadka deggan. Waa in aan lagu tiirsan kaliya sheegashooyin ballaaran ama tusaalooyin xul ah.

Welwelka ganacsatada waa muhiim—laakiin sheekooyinka ma ahan qiimeyn dhaqaale

Sheegashada Awad ee ah in Puntland ay la kulmeyso xaaladaha dhaqaale ee ugu xun tan iyo aasaaskeedii ayaa si gaar ah muhiim u ah. Wuxuu qiimeyntan ku xiraa wada hadallo uu la yeeshay ganacsatada Puntland.

Ganacsatada waa ilo muhiim ah oo macluumaad ah. Waxay la kulmaan isbeddelo ku saabsan ganacsiga, baahida macaamiisha, deynta, kharashyada gaadiidka, canshuuraha iyo shuruudaha maalgashiga si toos ah. Walwaladooda waa in aan la iska indhatirin, gaar ahaan marka ay ka hadlaan hoos u dhaca iibka, kororka kharashyada ama dhibaatooyinka ku saabsan ilaalinta hawlgallada. Laakiin wada hadallada shaqsiga ah, inkastoo ay daacad yihiin, ma dejinayaan xaaladda guud ee dhaqaalaha.

Khibradda ganacsade waxay ka tarjumaysaa duruufaha qayb gaar ah, goob ama shirkad. Ganacsade kale ayaa la kulmi kara shuruudo kala duwan. Qiimeyn lagu kalsoonaan karo oo ku saabsan dhaqaalaha Puntland waxay u baahan tahay caddeymo ballaaran, oo ay ku jiraan dakhliga iyo kharashka dowladda, hawlaha dekedda, mugga ganacsiga, shaqaalaynta, qiimaha, maalgashiga gaarka ah iyo waxqabadka waaxyaha dhaqaalaha waaweyn.

Farqigaasi wuxuu muhiim yahay sababtoo ah dakhliga dowladda goboleed ayaa hoos u dhici kara xitaa marka maamulka aysan sababin shocelka hoose.

Dhaqaalaha Puntland wuxuu ku xiran yahay ganacsiga caalamiga ah, gaadiidka badda, dhoofinta xoolaha, lacagaha la soo diray iyo ganacsiga gobolka. Xasilooni darro ku hareeraysan Bab el-Mandeb iyo Badda Cas waxay saameyn kartaa waddooyinka maraakiibta, kharashyada caymiska, waqtiga gaarsiinta iyo qiimaha alaabada la soo dhoofsado.

Falanqaynta Sanduuqa Lacagta Caalamiga ah ee ku saabsan ganacsiga iyo qaababka maraakiibta Soomaaliya ayaa diiwaangelisay koror ku yimid waqtiga gaarsiinta ee la xiriira carqaladaha Badda Cas. Warbixin dhawaan ah oo ay soo saartay Associated Press oo ku saabsan ganacsiyada Soomaaliyeed ee ka jawaabaya amniga badda ayaa sharxaysa sida xasilooni darro ku hareeraysan Bab el-Mandeb iyo Badda Hormuz ay u qasbayso ganacsiyada inay dib u eegaan waddooyinka maraakiibta ee la dejiyey.

Cadaadisyada dibadda ah waxay saameyn karaan ganacsiga iyo hawlaha dhaqaale ee Soomaaliya oo dhan, oo ay ku jiraan dhaqaalaha dekedda ku xiran ee Puntland. Saameyntooda saxda ah ee dakhliga dadweynaha Puntland waa in lagu go'aamiyaa xog, ma ahan in la qiyaaso. Laakiin waxay muujinayaan sababta hoos u dhaca dakhliga, haddii la xaqiijiyo, aan si otomaatig ah loogu qorin maamulka gobolka kaliya.

Qoraal dhaqaale oo culus waa in uu kala saaraa shokyada dibadda, go'aamada siyaasadeed ee gudaha iyo daciifnimada dhismaha. Waa in uu weydiiyo sida dowladda ay uga jawaabtay cadaadisyadan, haddii mudnaanta kharashkeeda ay ku habboon tahay iyo haddii ay qaaday tallaabooyin lagu ilaalinayo ganacsiyada iyo qoysaska.

Maamulka Deni waa in uu daabaco tirooyin lagu kalsoonaan karo si loo oggolaado qiimeyntaas. Laakiin Awad waa in uusan soo bandhigin markhaatiyada ganacsatada gaarka ah sidii haddii ay ahayd sahamin dhaqaale oo dhamaystiran.

Maaliyadda dadweynaha iyo mushaaraadka weli waxay u baahan yihiin in la eego

Si kastaba ha ahaatee, waxaa jira su'aalo u baahan jawaabo toos ah. Awad ayaa ka soo horjeestay xisaabinta madaxweynaha ee bixinta mushaaraadka, isagoo ku dooday in shaqaalaha amniga iyo adeegga rayidka ah aysan si joogto ah u helin mushaarkooda. Tani waa arrin muhiim ah maadaama deyn mushaar ay saameyn ku yeelan karto niyadda, bixinta adeegga iyo xiriirka ka dhexeeya dowladda iyo shaqaalaheeda.

Maamulka waa inuu ka jawaabaa su'aasha iyadoo la siinayo macluumaad cad oo ku saabsan waajibaadka mushaarka, jadwalka bixinta iyo deynta haysata, iyadoo la ilaalinayo macluumaadka shakhsiyeed ee xasaasiga ah. Haddii bixinta la dib u dhigay, dowladda waa inay sharaxdo sababta iyo sida ay u qorsheyneyso inay xalliso dhibaatada.

Heerkaas ayaa sidoo kale khuseeya kharashka kaabayaasha dadweynaha. Meelaha waddooyinka lagu maalgeliyo dakhliga dowladda, taageerada deeq-bixiyeyaasha ama lacagaha laga ururiyo isticmaaleyaasha waddooyinka, maamulka waa inuu bixiyo xisaab cad oo ku saabsan sida ilahaas loo qaybiyo loona kharash gareeyo.

Qirashada guulaha kaabayaasha Puntland maahan in dowladda la siiyo xasaanad ka dhan ah kormeerka. Waxay ka dhigan tahay in si cadaalad ah loo qiimeeyo diiwaankeed: aqoonsiga mashaariicda bixiya faa'iidooyinka dadweynaha iyadoo la weydiinayo su'aalo cad oo ku saabsan kharashka, maalgelinta, dayactirka iyo qiimaha lacagta.

Farriinta siyaasadeed ee ballaaran ee Deni maaha in lagu lumiyo khilaaf ku saabsan tirooyinka

Khudbadda Deni ma aysan ku koobnayn waxqabadka dhaqaale ama amniga. Waxa uu sidoo kale ka hadlay heshiiska qabiilka, booqashooyinka Mudug, Bari iyo Raas Caseyr, iyo baahida loo qabo in la la tashado dadka Puntland ka hor inta aan la gaarin go'aanno saameyn ku yeelanaya mustaqbalka gobolka.

Waxa uu intaas ku daray in siyaasadda Xasan Sheekh Maxamuud ay khatar ku tahay madax-bannaanida Soomaaliya, wuxuuna ku baaqay in la sameeyo wada-tashi ballaaran oo Soomaaliyeed si loo xalliyo krisiga qaran.

Kuwaas waa su'aalo siyaasadeed oo aan lagu qiyaasi karin kaliya miisaska tirakoobka. Qiimahoodu wuxuu ku xiran yahay haddii ballanqaadyada madaxweynaha ay horseedaan tallaabooyin macno leh.

Haddii Deni uu ballanqaado wada-tashi, dadka Puntland waa inay filanayaan in lagu weydiiyo go'aanada waaweyn. Haddii uu ku baaqo wada-hadal qaran, maamulka uu hoggaamiyo waa inuu diyaar u noqdaa inuu taageero habraac keena kooxo ballaaran oo daneeyayaal siyaasadeed. Haddii uu ku doodo in nidaamka federaalka Soomaaliya uu khatar ku jiro, waa inuu ka caawiyo horumarinta soo jeedin wax ku ool ah oo xallinaysa khilaafaadka dastuuriga ah iyo doorashooyinka kala qaybiya dalka.

Awad wuxuu sax ahaa inuu baaro hadallada madaxweynaha. Laakiin jawaabtiisu sidoo kale waa inay baartaa macnaha istiraatiijiga ah ee khudbadda, oo ay ku jiraan soojeedimaha siyaasadeed ee Deni soo bandhigay, halkii ay si xad dhaaf ah diiradda u saari lahayd maqnaanshaha faahfaahinta farsamo ee caadi ahaan laga filayo warbixinada gaarka ah.

Heerka saxda ah waa mas'uuliyad dheellitiran

Khudbadda madaxweynaha looma aqbali karo si aan loo dhaleeceyn. Hoggaamiyeyaasha siyaasadeed waa inay sharxaan go'aanadooda, aqoonsadaan daciifnimooyinka iyo muujinayaan in ballanqaadyadooda ay taageero ka helayaan tallaabo. Laakiin dhaleeceyntu waxay xooggan tahay marka ay isticmaasho heerka ku habboon oo ay kala soocdo caddeynta iyo ra'yiga.

Su'aalaha Awad ee ku saabsan maaliyadda dadweynaha, bixinta mushaharka iyo cabashooyinka aan la xalin waxay u baahan yihiin jawaabo. Walwaladiisa ku saabsan dhaqaalaha waa in lagu baaro xog dhamaystiran. Eedayntiisa ku saabsan hawlgallada amniga iyo maalgelinta waddooyinka waa in lagu tijaabiyaa diiwaanno la xaqiijin karo.

Isla mar ahaantaana, khudbad madaxweyne oo furaysa baarlamaanka waa in lagu qiimeeyaa macnaha ay leedahay: dejinta jihada dowladdu, sharxidda mudnaanta dowladda iyo ka jawaabidda su'aalaha waaweyn ee siyaasadda iyo amniga. Dalbashada tirakoob dadweyne oo ku saabsan ciidamada amniga ma aha cabbir ku habboon hufnaanta, iyo ururinta cabashooyinka ganacsatada ma aha ku filan in la caddeeyo in Puntland ay la kulmeyso xilligeeda ugu xun ee dhaqaale.

Puntland waxay leedahay caqabado dhabta ah, dowladdeeduna waa inaysan qarin. Laakiin gobolka sidoo kale wuxuu leeyahay kaabayaasha, hay'adaha iyo hababka amniga oo guulahooda ay mudan yihiin in la aqoonsado. Qiimeyn dheellitiran waa in ay awood u leedahay in ay aqoonsato labadaba.

Ujeedada baaritaanka waa in la hagaajiyo maamul wanaagga, ma aha in la dhimo guul kasta sababtoo ah waxaa qayb ka ahaa maalgelinta deeq-bixiyeyaasha, waxaa bilaabay hogaamiye hore ama waxaa maalgelin ku sameeyay wax-qabadka dadweynaha. Sidoo kale ma aha in la ilaaliyo maamulka su'aalaha saxda ah.

Arrinta dhexe ma aha in khudbaddii Deni ay ka koobnayd tirakoob kasta oo Awad uu rabay. Waa in hogaaminta Puntland ay muujin kartaa horumar, si daacad ah ula tacaali kartaa daciifnimadeeda iyo in ay u beddesho ballanqaadyadeeda siyaasadeed natiijooyin muuqda oo loogu talagalay dadka ay maamusho. Taasi waa heerka lagu qiimeyn doono diiwaanka madaxweynaha iyo doodaha dhaliilayaasha.

Ahmed A. Yusuf

Email: [email protected]