DF oo jawaab ka soo saartay dalabkii QM ee guddoomiyihii hore ee Maxkamadda Sare

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa si adag uga hortimid dhaleeceyn ka timid khubaro ka tirsan Qaramada Midoobay oo ku saabsaneyd xil ka qaadistii lagu sameeyay Guddoomiyihii hore ee Maxkamadda Sare, iyadoo sidoo kale ku dhawaaqday in go’aankii kasoo baxay Maxkamadda ee lagu laalay muddo kororsiga madaxweynaha uu yahay mid “waxba kama jiraan ah oo aan lahayn wax saameyn sharci ah.”

War-saxaafadeed kasoo baxay Wasaaradda Cadaaladda iyo Arrimaha Dastuurka ayaa lagu eedeeyay khubarada madaxa-bannaan ee Qaramada Midoobay inay jabiyeen habraacyadooda shaqo, kadib markii ay baahiyeen bayaan iyagoo aan marka hore wax jawaab ah ka dalban dowladda Muqdisho.

Wasaaraddu waxay sheegtay inay qiimeyso hannaanka xuquuqul insaanka ee QM, walaacoodana ay si dhab ah u qaadaneyso, balse waxay mar kale ku celisay “inay ka go’an tahay madax-bannaanida garsoorka, sarreynta sharciga iyo dastuurka, kuwaas oo ay u aragto tiirarka asaasiga ah ee dowlad dastuuri ah.”

Xiisaddan ayaa salka ku haysa xil ka qaadistii 4-tii bishan November lagu sameeyay Guddoomiyihii Maxkamadda Sare, Baashe Yuusuf Axmed, xilli maxkamaddu ay gacanta ku haysay dacwad dastuuri ah oo xasaasi ah oo la xiriirta muddo xileedka madaxweynaha.

Maalin kadib, 5-tii November, maxkamadda ayaa soo saartay go’aan ay ku burisay wax ka beddelkii dastuurka ee muddo hal sano ah loogu kordhiyay muddo xileedka Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, iyadoo amartay in doorashooyinka federaalka lagu qabto 90 maalmood gudahood.

12-kii November, ergeyada gaarka ah ee Qaramada Midoobay, Margaret Satterthwaite iyo Ben Saul, ayaa ku baaqay in xilka lagu soo celiyo Baashe, iyagoo ku dooday in xil ka qaadistiisu “aysan marin habraacyada dastuuriga ah, oo ay ku jiraan ansixinta Baarlamaanka ama soo jeedinta Guddiga Adeegga Garsoorka,” waxayna ka digeen in khilaafkan uu wiiqi karo howlgallada ka dhanka ah kooxda Al-Shabaab.

Hannaanka ku meel-gaarka ah

Soomaaliya ayaa kasoo guureysa dastuurkii hore ee kumeel-gaarka ahaa, iyadoo u gudbeysa dastuur cusub oo baarlamaanku ansixiyay bishii Maarso 2026, kaas oo dhaliyay mucaaradad ka dhalatay dib u dhaca doorashooyinka baarlamaanka iyo muddo kordhinta hal sano ah ee loo sameeyay madaxweynaha.

Wasaaradda Cadaaladda ayaa sheegtay in dowladdu aysan weli dhisin hay’ado dhowr ah oo ku xusan Dastuurka 2026-ka, oo uu ku jiro Golaha Sare ee Garsoorka.

Iyadoo iska fogeysay wararka sheegaya inuu jiro isku dhac u dhexeeya fulinta iyo garsoorka ama khilaaf shakhsi ah, wasaaraddu waxay xustay in dowladdu ay arrintan u aragto “su’aal dastuuri iyo mid hay’adeed oo ay tahay in si wadajir ah loogu ilaaliyo madax-bannaanida garsoorka, sarreynta dastuurka, awoodda garsoor ee saxda ah, caddaaladda habraaca iyo sii jiritaanka dowladnimada.”

Maadaama golahaasi uu weli dhiman yahay—sidii uu u dhinaa markii markii hore Baashe la magacaabay—waxaa xilka looga qaaday isla habkii lagu soo magacaabay, sida ay wasaaraddu sheegtay.

“Go’aanka waxaa lagu qaatay nidaamka kumeel-gaarka ah, mana jiro wax xiriir ah oo uu la leeyahay doodaha Maxkamadda Sare ee dacwadda dastuuriga ah,” ayay ku dartay.

Maalmo kadib xil ka qaadistaas, waxaa Guddoomiyaha cusub ee Maxkamadda Sare loo dhaariyay Ibraahim Iidle Suleymaan.

Dhanka kale, wasaaraddu waxay dhaliishay hab-dhaqanka diblomaasiyadeed ee khubarada QM ee magaalada Geneva, iyadoo sheegtay inay emayl u direen ergada joogtada ah ee Soomaaliya si ay u codsadaan kulan degdeg ah, iyagoo aan soo dirin warqad rasmi ah oo faahfaahineysa arrimaha laga wadahadlayo si ergadu ugu wargeliso Muqdisho.

Taas beddelkeeda, khubaradu waxay soo direen war-saxaafadeedkooda kadib markii ay hore u baahiyeen, taas oo wasaaraddu ku tilmaantay mid ka hor imaanaysa Qodobbada 6(a)–(b) iyo 13(a) ee Xeerka Anshaxa Khubarada Madaxa-bannaan ee Golaha Xuquuqul Insaanka, kuwaas oo faraya qiimeyn dhexdhexaad ah oo ku dhisan xog la hubo, taas oo shardi ka dhigeysa in marka hore la dhageysto dowladda ay khuseyso.

Doodaha sharci ee dowladda

Sida ay sheegtay wasaaraddu, xil ka qaadista Baashe way dhaqan-gashay markii uu magaca Maxkamadda Sare kusoo saaray go’aannadii 5-tii November.

“Go’aan maxkamadeed waxaa soo saari kara oo keliya guddi si sharci ah u dhisan oo uu guddoominayo Guddoomiye haysta sharciyaddaas. Sidaas darteed, dowladdu uma aqoonsana hadalladaas go’aan maxkamadeed,” ayay tiri wasaaraddu, iyadoo intaas ku dartay inaysan lahayn wax saldhig sharci ah.

Dacwadda dastuuriga ah— ee tirsigeedu yahay MS/DST/1/2026, isla markaana uu soo gudbiyay madaxweynihii hore Shariif Sheekh Axmed—ayaa Xafiiska Xeer Ilaaliyaha Guud ee Qaranku wuxuu ka keenay diidmooyin hordhac ah oo ku saabsan awoodda maxkamadda (jurisdiction) iyo sharciyadda dacwoodaha.

Bayaan kasoo baxay Xafiiska Xeer Ilaaliyaha 6-dii November ayaa lagu sheegay in garsoorayaashu ay ku fashilmeen inay go’aan ka gaaraan diidmooyinkaas ama ay qabtaan dhageysi furan oo dhinacyadu isku difaacaan ka hor inta aysan gelin nuxurka dacwadda, taas oo jabisay Qodobbada 69 iyo 88 ee Xeerka Habka Madaniga ah iyo Qodobka 24-aad ee Sharciga Lr. 23 ee soo baxay 27-kii Juun 2016.

Xafiiska Xeer Ilaaliyaha ayaa sidoo kale ku dooday in dhismaha guddiga garsoorayaashu uu ka hor imaanayay Qodobka 24(5) ee sharciga 2016-kii—kaas oo waajibinaya in Guddoomiyaha Maxkamadda Sare uu shir-guddoomiyo—iyo in maxkamaddu ay soo kordhisay dood cusub oo aan markii hore la hor keenin, taas oo khilaafsan Qodobka 77-aad ee Xeerka Habka Madaniga ah.

Wasaaradda Cadaaladdu waxay farta ku fiiqday wax ay ku tilmaantay is-burin sharci oo ku jirta go’aanka maxkamadda, iyadoo xustay in garsoorayaashu ay diideen dacwaddii ka dhanka ahayd wax ka beddelka dastuurka sababo la xiriira sharciyad la’aanta dacwoodaha, haddana ay isla markii go’aan ka gaareen saameynta wax ka beddelkaas ku leeyahay muddo xileedka iyo awoodaha hay’adaha dastuuriga ah ee jira.

“Sababahaas awgood, Xafiisku wuxuu go’aamiyay in hadalladaasi aysan waafaqsaneyn sharciga, dowladduna waxay u aragtaa waxba kama jiraan,” ayaa lagu yiri bayaanka, iyadoo la xusay in Xafiiska Xeer Ilaaliyuhu qaadi doono tallaabooyinka sharci ee ku habboon.

Xiisadaha siyaasadeed iyo amni

Is-mari-waagan hay’adaha dowladda ayaa kusoo beegmaya xilli Dowladda Federaalku ay wajahayso mucaaradad hubeysan oo ka jirta qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada, gaar ahaan HirShabeelle iyo Koonfur Galbeed, taas oo salka ku haysa dadaallada lagu xoojinayo awoodda dhexe iyo magacaabista hoggaamiyeyaal taabacsan dowladda, iyadoo isla markaana ay sii yaraanayaan ciidamada nabad-ilaalinta Midowga Afrika.

Saaxiibada caalamiga ah ayaa dhankooda muujiyay walaac ku saabsan in khilaafkan dastuuriga ah uu weecin karo diiradda laga saarayo sugidda amniga.

Ugu dambeyn, Wasaaradda Cadaaladda iyo Arrimaha Dastuurka ayaa carrabka ku adkeysay in go’aannada lagu muransan yahay aysan burin Dastuurka 2026-ka, waxayna ballan qaadday in Muqdisho ay mowqifkeeda ku wajihi doonto waddo sharci iyo mid hay’adeed, iyadoo aan wax cadaadis ah la saarin garsoorena ama aan la faragelin shaqada garsoorka.

Wasaaraddu waxay intaas ku dartay in dowladdu ay diyaar u tahay wadahadal ay la gasho khubarada Qaramada Midoobay—iyadoo u soo bandhigtay inay la wadaagto bayaankii Xeer Ilaaliyaha Guud ee 6-dii November—iyo sidoo kale dhinacyada siyaasadda iyo hay’adaha gudaha.