Booqashada Wadahadalka Xasan Sheekh waxay la kulantaa dhibaato kalsooni ah iyadoo mucaaradka su'aalo ka keenay ujeedadiisa

Madaxweynaha wuxuu ballanqaaday in mucaaradka laga xorayn doono qabashada iyo cabsi gelinta halka xukuumaddiisa ay wajahday eedeymo ku saabsan in ay hoos u dhigeyso madaxbannaanida garsoorka iyo in ay xadido fursadda muujinta ra'yiga ka soo horjeeda.

MOGADISHU (WDN) — Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud wuxuu ku baaqayaa wada hadal isagoo guddoominaaya khilaaf siyaasadeed oo su'aalo culus ka keenaya sida uu u taagan yahay mabaadi'da dastuuriga ah ee wada hadalkani uu ilaalinayo. Wuxuu u xaqiijinayaa mucaaradka in aan la qaban doonin ama la dilin doonin qof kasta oo qaba aragtiyo siyaasadeed oo ka soo horjeeda, hase yeeshee xukuumaddiisa waxay wajahday eedeymo ku saabsan in ay isticmaasho awoodda fulinta si ay u farageliso madaxbannaanida garsoorka iyo digniino ku saabsan in dhaqdhaqaaqa siyaasadeed aan la aqbali doonin.

Iska horimaadka ayaa ah mid cad: sidee madaxweynaha u ballanqaadi karaa xoriyadda siyaasadeed iyadoo madaxbannaanida hay'adaha garsoorka ugu sarreeya dalka ay la kulmayso caqabado?

Casuumaddiisa mucaaradka sidoo kale waxay ka tagtay su'aal aasaasi ah oo aan la jawaabin: ma diyaar buu u yahay in uu dib u eego wax ka beddelka dastuuriga ah iyo go'aannada doorashada ee sababay khilaafka, mise wuxuu filayaa in mucaaradkiisu ay aqbalaan jihada siyaasadeed ee horey loogu go'aamiyay Madaxweynaha?

Isagoo ka hadlayay khilaafka siyaasadeed ee sii kordhaya, Xasan Sheekh wuxuu sheegay in madasha wadaxaajoodka ee dowladda ay furan tahay dadka mucaaradka ah iyo in qaab kale la tixgelin karo.

“Ma jiro qof la qaban doono ama la dilin doono sababtoo ah aragtiyahooda siyaasadeed. Laakiin kicinta dadka midba midka kale, hub siinta iyo abaabulkooda ma laha meel,” ayuu yiri.

Su'aalaha aan la xalin ee ka dambeeya is-hor-istaagga siyaasadeed

Madaxweynaha ma caddayn inuu dib u furayo wadahadalada su'aalaha aasaasiga ah ee khilaafka: isbeddelada dastuuriga ah ee la muransan yahay, qaabka doorashada, waajibaadka hay'adaha federaalka iyo xadadka awoodda madaxweynaha.

Tani waa farqiga u dhexeeya wadahadalada dhabta ah iyo la-tashiga ay dowladdu taageerto. Martiqaadka hogaamiyayaasha mucaaradka inay muujiyaan fikradahooda maaha isla mid sidii siin lahaa door siman oo ay ku go'aamiyaan mustaqbalka dastuuriga iyo siyaasadeed ee dalka.

Haddii isbeddelada dastuuriga ah iyo habraacyada doorashada si wax ku ool ah aan loo wadahadlin, hindisaha la soo jeediyay wuxuu khatar ku noqonayaa inuu noqdo hawl lagu xaqiijinayo aqbalaadda siyaasadeed ee go'aannada horey loo qaatay ee Madaxweynaha. Mucaaradka wuxuu raadinayaa heshiis siyaasadeed oo waajib ah oo ku saleysan ogolaansho wadajir ah, halkii fursad kaliya laga heli lahaa in la diido.

Awoodda fulinta iyo madaxbannaanida garsoorka

Ka-qaadista Guddoomiyihii hore ee Maxkamadda Sare Baashe Yusuf Axmed waxay u beddeshay khilaafka siyaasadeed imtixaan toos ah oo ku saabsan madaxbannaanida garsoorka. Baashe wuxuu ka hor yimid go'aanka Madaxweynaha, isagoo ku dooday in uu jabinayo ilaalinta dastuuriga ah ee garsoorka. Xaaladaha ayaa si gaar ah u walaac leh maadaama khilaafku ka dhashay kiiska dastuuriga ah ee xasaasiga ah ee ku lug leh muddada Madaxweynaha iyo sharciyadda go'aannada ay qaateen maamulka uu hoggaamiyo.

Qodobka la taagan yahay waa mid aasaasi ah: fulinta ma ogola in ay xakameyso garsoorka, gaar ahaan marka maxkamadaha laga codsanayo in ay go'aan ka gaaraan dastuuriga ah ee go'aannada fulinta. Garsoore waa inuu awood u leeyahay inuu baaro falalka madaxweynaha iyada oo aan laga baqayn in la eryo, la cabsi geliyo ama la ciqaabo. Haddii kale, madaxbannaanida garsoorka waxay noqonaysaa ballanqaad dastuur ah oo aan lahayn ilaalin wax ku ool ah.

Hoos yimaada Qodobka 106 ee Dastuurka Kumeelgaarka Soomaaliya ee 2012, garsoorka waa madaxbannaan yahay laamaha sharci-dejinta iyo fulinta. Damaanadkan ma aha qodob xaflad ah. Waa ilaalin ka dhan ah ururinta awoodda dowladeed iyo ilaalin u ah muwaadiniinta iyo hay'adaha raadinaya xalal sharci oo aan eex lahayn oo ka dhan ah dowladda.

Khilaafka sidaas darteed ma aha kaliya ku saabsan booska shaqsiga ah ee Baashe ama awoodda lagu magacaabo iyo lagu eryo mas'uuliyiinta garsoorka. Waxay khusaysaa in habraacyada dastuuriga ah la ixtiraamo iyo in garsoorku uu awood u leeyahay inuu fuliyo waajibaadkiisa iyada oo aan cadaadis ka imaanin fulinta. Wax kasta oo ka saarista mas'uul sare oo garsoor ah waa in lagu saleyaa awood dastuur oo cad, raacdo habraacyada la dejiyey oo ay ku jirto baaritaan sharci oo habboon.

Waa muhiim in la kala saaro caqabadda dadweynaha ee Baashe iyo go'aanka rasmiga ah ee Maxkamadda Sare ee ka soo horjeeda eryidiisa. Si kastaba ha ahaatee, is-dhaafsiga laftiisa wuxuu keenayaa su'aalo culus oo ku saabsan kala soocidda awoodaha. Haddii Madaxweyne uu ka saari karo qof sare oo garsoor ah iyadoo garsoorku uu baarayo khilaaf saameyn ku yeelan kara booskiisa siyaasadeed, muuqaalka faragelinta fulinta waa mid adag in la diido.

Saameynta waxay ka baxsan tahay hal garsoore. Garsoorayaasha la arko inay u nugul yihiin cadaadiska madaxweynaha ma awoodaan inay si kalsooni leh u adeegaan sidii ilaalinta dastuuriga ah ee ugu dambeysa ee dalka. Marka muwaadiniinta iyo dadka siyaasadda ay waayaan kalsoonida in maxkamadaha ay si madax-bannaan u xukumi karaan, khilaafaadka in lagu xallin lahaa sharciga waxay khatar u yihiin inay ku faafaan waddooyinka iyo inay sii xumeeyaan kala qaybsanaanta hay'adaha.

Khatarta ah in la dambiyeeyo mucaaradka siyaasadeed

Inkastoo diidmada Madaxweynaha ee rabshadaha siyaasadeed ay tahay mabda' sax ah, kala soocidda mucaaradka nabadeed iyo dhaqanka dambiilaha ah waa in lagu go'aamiyaa caddeymo, habraac sax ah iyo dib-u-eegis garsoor madax-bannaan.

Dhaleeceynta dowladda, mucaaradka wax ka beddelka dastuurka iyo dalabka isbeddelka siyaasadeed ma noqon karaan sababaha xabsiga. Waxaa jirta khatar ah in eedeymo si ballaaran loo qeexay oo ku saabsan kicinta ama abaabulka loo isticmaali karo si loo sawiro mucaaradka siyaasadeed inay yihiin khatar amni, taasoo sii xumeynaysa fursadaha siyaasadeed ee Soomaaliya.

Madaxweynaha sidoo kale wuxuu ku adkeystay in Soomaaliya ay xallin karto khilaafaadkeeda gudaha iyada oo aan ku tiirsanayn dowladaha shisheeye ama ururada caalamiga ah. Si kastaba ha ahaatee, dhexdhexaadinta caalamiga ah ma aha in ay si khasab ah u xadido madax-bannaanida qaran. Halka kalsoonida siyaasadeed ee gudaha ay burburtay, fududeynta dibedda ee aan dhinac u janjeerin waxay caawin kartaa in la dhiso dammaanadyo ay dhinacyada iska soo horjeeda aanay si madax-bannaan u heli karin.

Krisiis dastuuriga ah ayaa weli aan la xallin

Iska hor imaadka ku saabsan wax ka beddelka dastuurka, doorashooyinka, waajibaadka hay'adaha iyo madaxbannaanida garsoorka ayaa muujinaya burbur ballaaran oo ku saabsan kalsoonida siyaasadeed. Khilaafka ku saabsan shaqada Baashe ayaa xoojiyay walaaca ah in khilaafaadka siyaasadeed si kordhaysa loo dagaallamayo iyada oo loo marayo hay'adaha dowliga ah halkii lagu xallin lahaa habraacyada dastuuriga ah ee la isku raacay.

Ugu dambeyntii, hindisaha Madaxweynaha waxaa lagu qiimeyn doonaa ma ahan diyaaradiisa inuu la kulmo dadka mucaaradka, laakiin haddii uu aqbalo in mustaqbalka dastuuriga ah iyo doorashada dalka aan lagu go'aamin karin hal koox siyaasadeed.

Xal lagu kalsoonaan karo wuxuu u baahan yahay in arrimaha aasaasiga ah ay furan yihiin wada hadal, is-afgarad macno leh iyo heshiis qasbaya. Mucaarad siyaasadeed maaha dembi, iyo diidmo nabadeed maaha khatar amniga qaranka. Soomaaliya waxay u baahan tahay dowlad dastuuriga ah oo ku saleysan ogolaansho, garsoor madax-bannaan oo awood u leh in uu xisaabiyo fulinta, iyo xad cad oo ku saabsan awoodda madaxweynaha—ma aha heshiisyo siyaasadeed oo lagu soo rogay awoodda madaxweynaha.

WardheerNews