Maxamed Daahir Afrax (1952–2021): Waddani Qoraal iyo Naqshadeeye X letters-ka Casriga ah ee Soomaalida

Waxaa qoray Anwar Maxamed Diiriye

Qoraal xuska dhaxalkiisa iyo xuska sannadguuradii shanaad ee geeridiisa.

“Dadkan ugu wanaagsan waa kuwa ugu faa'iidada badan dadka.”

— Nebi Maxamed ﷺ, waxaa soo weriyey al-Tabarani oo ku qoran Al-Muʿjam al-Awsat.

Shan sano ka dib geeridii Maxamed Daahir Afrax, waxaan ku laabanayaa shaqadiisa anigoo ixtiraamaya qoraaga uu ahaa iyo mas'uuliyadaha dhaqanka ee uu qaaday. Waxqabadkiisu wuxuu ka gudbay sheeko, dhaliil suugaan, saxaafad, cilmi-baaris, iyo dhismaha hay'adaha. Hawlahan waxaa mideeyay welwelkiisa joogtada ah ee ku saabsan afka Soomaaliga iyo dadka ay khibradahoodu wataan. Waxaan qoraalkan u soo bandhigayaa xuska ballanqaadkan iyo xuska nolol u hibeeyay nolosha aqooneed iyo dhaqameed ee bulshadiisa.

Waxaan u arkaa Afrax inuu yahay damiir suugaan sababtoo ah wuxuu qoraalka u arkay hab lagu baaro sida dadka u noolyihiin, waxa ay qiimeeyaan, iyo halka ay isugu dhacaan. Shaqadiisu waxay na casuuntay inaan ka fiirsano xiriirka ka dhexeeya dhaqanka shaqsiga iyo mas'uuliyadda guud. Muhiimadiisu waxay kaloo ku jirtaa dadaalkiisa ah in la ilaaliyo hay'adaha ay suugaantu ku qori karto, laguna falanqeyn karo, laguna daabici karo, laguna gudbin karo jiil kale. Si aan si ku filan u xusno, waa inaan tixgelinno qoraalladiisa oo aan la soconno shaqadan aan si fudud loo arkin ee abaabulka dhaqanka.

Waxaa la dhashay 1952 magaalada Jarriiban, gobolka Mudug, Afrax wuxuu ka mid ahaa jiilkii ay saameeyeen isbeddelo taariikhi ah oo qoto dheer. Rajadii la socotay madaxbannaanida Soomaaliya waxaa raacay xukun kali talis ah, dagaal sokeeye, iyo burburka hay'adaha dadweynaha. Qaadashada qoraalka rasmiga ah ee afka Soomaaliga ee Latin-ka sanadkii 1972 waxay fureysay fursado cusub oo waxbarasho iyo daabacaad. Shaqadiisa waxay ku horumartay xaaladahaan isbedelaya, iyadoo la keenayo kheyraadka dhaqanka afka ah oo la falgalaya sheekooyinka qoraalka iyo cilmi-baarista suugaanta casriga ah.

Horumarka suugaanta Afrax wuxuu ahaa mid luqado badan leh. Waqti la qaaday wareysi ay daabacday Akadeemiyada Luqadda Soomaaliga sanadkii 2019, wuxuu xusuustay inuu bilaabay qoristiisa Carabi isagoo weli arday ah.

Afrax wuxuu ka qayb qaatay maqaal iyo sheekooyin gaagaaban oo ku saabsan Najmat Oktoobar , wuxuu haystay tiir faallo bulsheed oo joogto ah, wuxuuna xusuustay inuu soo saaray joornaal laba luqadood ah oo ka soo baxay Kismaayo sanadkii 1973 (Ashkir, 2019). Hawlahaas hore waxay naga caawinayaan inaan fahamno xiriirka ka dhexeeya saxaafadda iyo walaacyadiisa suugaaneed ee dambe. Laga soo bilaabo bilowgii, wuxuu xiiseynayay bulshada ku xeeran iyo awoodda qoraaga ee dhiirrigelinta fikirka.

Sheekadiisa taariikheed ee Carabiga ah Nidaaʾ al-Hurriyah , oo sidoo kale loo diiwaangeliyay Nida Al-Horiyah , waxay ka mid tahay horumarkan hore. Afrax wuxuu u aqoonsaday inay tahay buuggiisii ugu horreeyay ee la daabacay.

Cinwaankiisu waxaa lagu tarjumay Call of Freedom . In kasta oo xisaabaadka labaad badanaa ay taariikhda u dhigaan 1976, ma aanan xaqiijin faahfaahinta daabacaadda asalka ah si aan taariikhdaas u soo bandhigo iyada oo aan wax shuruud ah lahayn.

Meesha uu ku leeyahay xirfadiisa haddana waxay na xasuusinaysaa in ka-qaybqaadashadiisa suugaanta ay ka ballaaran tahay qorista af Soomaaliga.

Buuggiisa Carabiga Nadaraat fii al-Thaqaafah al-Soomaaliyah , oo qiyaastii ah Perspectives on Somali Culture , sidoo kale wuxuu soo bandhigayaa mowduucyada dhaqanka Soomaalida dhagaystayaasha akhriska Carabiga. Waqtigii wareysigaas, wuxuu xusay Diraasaat Naqdiyah wa Thaqaafiyah , oo qiyaastii ah Critical and Cultural Studies , oo sugaya daabacaad.

Waxaan ku daray cinwaankan sababtoo ah wuxuu ka mid yahay diiwaankiisa aqooneed, iyadoo la aqoonsanayo in daabacaaddiisa xigta aan la xaqiijin. Qoraaga qoraalladiisa waxay mudan yihiin in la aqoonsado, laakiin waa in lagu kala saaraa buugaagta la ogyahay inay soo baxeen.

Meesha Afrax ku leeyahay sheekooyinka Soomaalida waxay si gaar ah ugu tiirsan tahay Maana-Faay , oo ay weheliso Guur-ku-sheeg iyo Galti-Macruuf . Buugaagta labaad ayaa caadi ahaan 1975 u qoondeeya Guur-ku-sheeg iyo 1980 Galti-Macruuf .

Taariikhahan waxay u baahan yihiin baaritaan dheeraad ah oo ku saabsan daabacaadihii asalka ahaa. Afrax naftiisa wuxuu ku tilmaamay Galti-Macruuf inuu raacayo Maana-Faay , taasoo su'aalo ka dhalinaysa silsiladda qorista, faafinta, iyo daabacaadda.

Sidaas darteed, waxaan haystaa taariikhaha caadi ahaan la xusay ee ku jira buuggaagta iyadoo la raacayo shuruudaha ku habboon.

Maana-Faay caadi ahaan waxaa la taariikhaynayaa daabacaaddiisii ugu horreysay ee buugga ah 1981. Daabacaad dambe ayaa la diiwaan geliyay inay soo baxday iyada oo loo marayo African Triangle ee Stockholm sanadkii 1993, iyo daabacaad Learning Design ayaa la sheegay inay ka soo baxday London sanadkii 1997.

Taariikhahan kala duwan waa in aan loo qaadan sidii kuwo is-weydaarsan. Waxa ka muhiimsan, heerka suugaaneed ee sheekadu ma u baahna in la sheegto inay ahayd sheekadii ugu horreysay ee Soomaali.

Waxaan u arkaa inay ka saxan tahay in la aqoonsado Afrax sidii qoraa hogaaminaya oo shaqadiisu ka caawisay xoojinta qoraalka casriga ah ee Soomaalida iyo akhristayaashiisa.

Afrax wuxuu sharxay caanimada Maana-Faay iyo Galti-Macruuf iyadoo la tixraacayo sawirka la aqoonsan karo ee bulshadu. Akhristayaashu waxay arki karaan naftooda sheekooyinkan waxayna aqoonsan karaan labadaba sifooyinka taageeraya bulshadooda iyo dhaqanka khatar gelinaya (Ashkir, 2019).

Sharxitaankan wuxuu qabtaa sifo muhiim ah oo ku saabsan ujeedkiisa suugaaneed. Sheekooyinka waxay suurtogal ka dhigaan in dhibaatooyinka bulsheed ay muuqdaan iyada oo loo marayo doorashooyinka dadka, xiriirada, himilooyinka, iyo niyad-jabka.

Waxay akhristayaasha siisay fursad ay ku baaran karaan xaaladahooda iyada oo loo marayo waayo-aragnimada dadka kale.

Aniga, xiriirka u dhexeeya mala-awaalka suugaaneed iyo aqoonsiga bulsheed ayaa ah mid muhiim ah oo ku saabsan guusha Afrax. Buugga sheeko ayaa dhibaato dadweyne ku soo bandhigi kara xasaasiyadda nolosha qofka. Waxay muujin kartaa sida filashooyinka bulsheed ay u saameeyaan go'aannada shaqsiga iyo sida ficillada gaarka ah ay uga qayb qaataan jawi akhlaaqeed oo ballaaran. Qoraalka Afrax ee ku saabsan suugaantiisa wuxuu na dhiirrigelinayaa inaan akhrino iyadoo la tixgelinayo xiriiradan, iyadoo la siinayo fursad ay ku jiraan kakanaanta dadka uu matalo.

Teatro sidoo kale wuxuu haystay meel muhiim ah noloshiisa aqooneed. Qoraalkiisa si ammaan ah loo diiwaangeliyey wuxuu ka kooban yahay Fan-masraxeedka Soomaalida: Raad-raac Taariikheed iyo Faaqidaad Riwaayado Caan-baxay (1987), oo ah daraasad taariikhi ah iyo mid dhaliil leh oo ku saabsan riwaayadaha Soomaalida.

Buuggu wuxuu baarayaa horumarka teatro iyo dhibaatooyinka uu markii dambe la kulmay. Waxaan qiimeeyaa shaqadan inay tahay wax ku biirinaya dhaliisha iyo ilaalinta dhaqanka.

Waxqabadka ayaa ka lumi kara xusuusta dadweynaha marka qoraallada, duubista, iyo xisaabinta wax-soo-saarka la waayo; cilmi-baarista taariikhiga ah waxay ka caawisaa in la ilaaliyo diiwaan ay jiilasha dambe fahmi karaan.

Afarta cinwaan ee kale— Durbaan Been Ah , Ambad , Haba Iman Lahaydaa , iyo Taloseeg —waxaa loo qoondeeyey Afrax ee agabka loo tixgeliyey maqaalkaan. Waxaan ku hayaa liiska buuggaagta, laakiin ma aanan xaqiijin qoraalkooda ama taariikhda daabacaadda iyo bandhiggooda. Sidaas darteed, ma aanan bixin karin xisaab lagu kalsoonaan karo oo ku saabsan mowduucyadooda ama taariikhda soo saarista. Aqoonsiga hubanti la'aantan waa qayb ka mid ah daryeelka uu diiwaanka suugaantiisa mudan yahay.

Waxbarashadiisa dhaliilaha waxay si ballaaran u baahsan tahay gabay, riwaayad, muujinta afka, iyo eraybixinta suugaanta. “Ashakhsiyah Aturathiyah fi Shiʿr Hadraawi,” oo si caadi ah loogu xuso Al-Hikmah sanadkii 1987, waxay tilmaamaysaa danihiisa ku aaddan dhaxalka dhaqanka ee gabayada Hadraawi.

Xigashada buuxda waxay sii ahaan doontaa mid ku meel gaar ah ilaa la baaro nashqadda asalka ah. “Qaran Gabayaal ah, ama Dad Jecel Farshaxanka?

Qaar ka mid ah Aspektiga Muhiimadda Suugaanta ee Bulshada Soomaaliyeed ee Maanta,” oo guud ahaan loo xuso Hal-Abuur sanadihii 1993/94, waxay soo bandhigaysaa su'aal ballaaran oo ku saabsan meesha muujinta farshaxanka ay ku leedahay nolosha Soomaaliyeed. Cinwaankeedu wuxuu na casuumayaa inaan ka fiirsano sharaxaad caadi ah oo ku saabsan Soomaalida iyo inaan tixgelinno kala duwanaanshaha dhaqankooda suugaaneed iyo farshaxan.

“Muraayadda Dhaqanka: Kala-goynta Soomaaliyeed ee Lagu Aragayo Iftiinka Afka,” oo lagu daabacay ururinta uu tifaftiray Axmed I. Samatar Caqabadda Soomaaliyeed: Laga Soo Bilaabo Musiibo ilaa Cusboonaysiin?

(1994), waxay xiriir la leedahay muujinta dhaqanka iyo hoos u dhaca siyaasadeed iyo bulsheed ee Soomaaliya. “Sawirada Miyiga ee Gabayada Casriga ah ee Soomaaliyeed: Saameyn Dhibaataysan oo Ka Dhaxaysa Farshaxanka Afka,” oo lagu daabacay SOAS Literary Review sanadkii 1999, waxay ka hadlaysaa xiriirka ka dhexeeya sawirada dhaxalka ah iyo deegaanka bulsheed ee isbedelaya.

Waxaan u arkaa daraasaddan caddeyn u ah aqoonyahan qiimeeyay dhaqanka isagoo diyaar u ah inuu baaro isticmaalka iyo xaddidaadaha ay leedahay.

Doorka dadweynaha ee farshaxanka suugaanta ayaa si cad loogu xusay “‘Abwaan’ sida Iftiinka: Xudunta Fariinta ee Suugaanta Soomaaliyeed iyadoo si gaar ah loo tixraacayo ciyaarta ‘Shabeelnaagoog’” (2004). Qofka abwaan wuxuu noqdaa hab lagu eego awoodda suugaanta ee ah inay fikrado gudbiso iyo inay saameyn ku yeelato fahamka dadweynaha.

Akhriso wax badan: Maxamed Daahir Afrax (1952–2021): Wakiil Suugaaneed iyo Naqshadeeye Qoraallada Casriga ah ee Soomaaliyeed

Anwar Maxamed Diiriye

Email: [email protected]

—————-

Qoraal ku socota Akhristaha: Waxaan qoraalkan u soo bandhigayaa sidii tixgelin loogu talagalay Maxamed Daahir Afrax iyo sidii xisaab si taxaddar leh loo sameeyay oo ku saabsan waxqabadkiisa suugaaneed iyo dhaqameed. Waxaan kaa codsanayaa inaad akhrido buuggaagta la socota si taxaddar leh: taariikhaha daabacaadda qaarkood, daabacaadaha hore, iyo shaqooyinka la xiriira weli ma xaqiijin, iyo qoraal lagu sheegay inuu sugayo daabacaad in la qiyaasi karin inuu soo baxay.

Waxaan aqoonsaday shakiyaashan halkii aan ka soo bandhigi lahaa sida xaqiiqooyin la aasaasay. Qoraalkani ma ahan buuggaag dhameystiran ama akhris dhow oo ku saabsan shaqo kasta oo la xusay.

Khaladaadka ama ka maqnaanshaha wax walba waa mas'uuliyaddayda, waxaana soo dhaweynayaa sixitaanada dukumiintiga ah ee ka caawin kara in la ilaaliyo diiwaan sax ah oo ku saabsan dhaxalka Afrax .