Ballaarinta Oromo ee Dhulka Soomaalida: Sanado Dagaal ah iyo Dowladda Federaalka Soomaalida oo Lagu Eedeeyay Inay Ka Tagtay Dadkeeda

Markii dagaalku uu ka socdo Moyale, dadweynaha Itoobiya ayaa ku qasbanaaday inay xuduudka Kenya ka gudbaan, su'aalo ayaa soo baxaya oo ku saabsan ballaarinta dhulka Oromo ee sanadaha, dhibaatada ay la kulmaan bulshooyinka xuduudda Soomaaliyeed iyo fashilka Dowladda Federaalka Soomaaliyeed ee aan si go'aan leh uga jawaabin. Dhaleeceeyayaasha ayaa ku eedeeyay hogaanka gobolka inuu isticmaalo laba heer—la dagaallamaya ballaarinta Afar halka uu aamusan yahay marka ay ku lug leeyihiin ciidamada Oromo.

MOYALE (WDN) — Boqollaal dadweyne Itoobiyaan ah, oo la sheegay inay ku jiraan haween, carruur iyo dhallinyaro, ayaa ku gudbay Kenya kaddib dagaal cusub iyo rasaas ka dhacday magaalada xuduudda Moyale, taasoo mar kale muujinaysa kharashka bini'aadamka ee khilaafkan oo muddo sanado ah dhibaato ku haya bulshooyinka ku yaal xuduudda Itoobiya-Soomaaliya-Oromo.

Qaxdani waxay timid iyadoo la soo sheegay in ay jiraan iska horimaad hubaysan oo u dhexeeya bulshooyinka Soomaaliyeed iyo Oromo dhinaca Itoobiya. In kasta oo tirada saxda ah ee dadka ka qaxay aan la xaqiijin, xaaladda amni ee sii xumaanaysa ayaa qasbeysa qoysaska inay ka tagaan guryahooda oo ay raadsadaan magangelyo qaraabadood iyo bulshooyinka martigelinta ku leh Kenya.

Guddiga Cas ee Kenya ayaa bilaabay diyaarinta caawimaad degdeg ah oo loogu talagalay ilaa 1,000 qoys oo ay saameeyeen, oo ay ku jiraan hoy ku meel gaar ah, cunto, biyo nadiif ah iyo daryeel caafimaad. Mudnaanta bini'aadamka ee degdegga ah waa in la ilaaliyo dadweynaha iyo in la daboolo baahiyaha qoysaska ka qaxay rabshadaha.

Laakiin xaaladdan degdegga ah ayaa soo bandhigaysa su'aal qoto dheer: maxay bulshooyinka Soomaaliyeed ee xuduudda ku yaal u sii wadaan inay la kulmaan amni darro iyo qax, halka dhaleeceeyayaasha ay ku eedeeyaan maamulka gobolka inay ku guuldareysteen inay ilaaliyaan?

Khilaaf soo jiray sanado badan

Krisiinka hadda jira lama fahmi karo kaliya sidii dhibaato gooni ah oo rabshad bulsheed ah oo ka dhacday Moyale. Xisaabaadka ka yimid bulshooyinka Soomaaliyeed ee ay saameeyeen waxay tilmaamayaan waxa ay u arkaan in ay socoto ballaarin lagu sameynayo dhulka ay Soomaalidu degto muddo lixdii sano ee la soo dhaafay.

Laba bulsho ayaa si gaar ah uga mid ah xisaabaadkaas: Gare ku hareeraysan Moyale iyo Gari ee aagga Faafan . Deganeyaasha iyo dhaleeceeyayaasha maamulka gobolka ayaa ku eedeeyay in cadaadiska dhulkooda, amni darrada soo noqnoqota iyo khatarta ku saabsan in la sii xadgudbo ay si tartiib ah u burburiyeen amnigooda iyo nolol maalmeedkooda.

Ku eedeymahan waxay u baahan yihiin baaritaan madax-bannaan, oo ay ku jirto baaritaan cad oo ku saabsan xuduudaha dhulka, asalka khilaafaadka, ka qaybgalka ciidamada hubeysan iyo barakaca rayidka. Laakiin muddada cabashooyinka la soo sheegay ayaa ka dhigaysa mid sii adkaanaysa in la iska indho-tiro krisiinka sidii muran ku meel gaar ah oo u dhexeeya bulshooyinka deriska ah.

Qoysaska ku nool xadka, cawaaqibka ayaa ah mid degdeg ah. Amni darradu waxay khatar gelinaysaa guryaha, xoolaha, ganacsiga, helitaanka adeegyada dadweynaha iyo awoodda lagu beero ama lagu isticmaalo dhulka. Markii khilaafku si joogto ah dadka uga qaxo guryahooda, dhaawacu wuxuu ka baxsan yahay goobta dagaalka, isagoo burburinaya aasaaska dhaqaale ee bulshooyinka oo dhan.

Cabashada ugu weyn ayaa ah in dadka xuduudaha ku nool ay ku khasbanaadeen inay qaataan cawaaqibka khilaaf u baahan jawaab siyaasadeed iyo amni oo joogto ah.

Maamulka gobolka oo lagu eedeeyay inuu indhaha ka qabo

Maamulka Gobolka Soomaaliyeed, oo uu hoggaaminayo Madaxweynaha Mustafe Mohammed Omar, wuxuu wajahaya su'aalo culus oo ku saabsan jawaabtiisa amni darrada.

Dhaliilayaasha waxay ku eedeeyaan maamulka inuu aamusan yahay marka la sheegayo ballaarinta Oromo, iyadoo aan la bixin ilaalinta iyo caawimada ay bulshooyinka xuduudda Soomaaliyeed u baahan yihiin. Qaar ayaa intaas ka sii fogaanaya, iyagoo ku doodayo in hoggaamintu ay ka baqayso inay caqabado ku soo rogaan dowladda Ra’iisul Wasaaraha Abiy Ahmed si aanay u dhaawicin xiriirka ay la leedahay Addis Ababa.

Kuwoani waa eedeymo siyaasadeed oo culus, waxaana loo baahan yahay caddeyn si loo xaqiijiyo in dowladda gobolka ay si ula kac ah u dulqaadatay ku xadgudubka dhulka ama ay ka falcelisay cadaadis ka yimid hay’adaha federaalka. Si kastaba ha ahaatee, maamulka wuxuu leeyahay mas’uuliyad cad oo ah inuu sharaxo tallaabooyinka uu qaaday si uu u ilaaliyo muwaadiniinta ay saameeyeen, u joojiyo rabshadaha dheeraadka ah iyo inuu wax ka qabto cabashooyinka muddada dheer jiray.

Hal eedeyn oo si gaar ah u walaac leh ayaa ku saabsan dagaalka u dhexeeya Gari iyo xoogagga Oromo. Sida laga soo xigtay warbixinada dhaliilayaasha, is-qabqabsi ayaa la sheegay inay gaartay qiyaastii 15 mayl oo ka baxsan Jigjiga iyada oo aanay maamulka gobolka ka bixin faragelin ku filan.

Haddii warbixintaas ay sax tahay, waxay soo saartaa su’aalo aasaasi ah oo ku saabsan mudnaanta amniga ee dowladda gobolka. Khilaaf ku soo dhawaaday caasimadda gobolka waa in uu kiciyo dadaallo degdeg ah si loo ilaaliyo muwaadiniinta, loo xaqiijiyo xaqiiqooyinka iyo in la joojiyo kororka khilaafka—ma ahan aamusan siyaasadeed.

Dhaliilku wuxuu sii xumaanayaa haddii, sida la sheegay, xubno ka tirsan ciidanka qaranka Oromo ay ka qayb qaateen dagaalka. Wax kasta oo la xaqiijiyo oo ku saabsan ka qaybgalka shaqaalaha milatariga federaalka waxay u baahan doonaan baaritaan madax-bannaan oo ku saabsan dhaqankooda, duruufaha ay ku jiraan iyo in muwaadiniin ama dhul si sharci darro ah loo beegsaday.

Dhaliilayaasha sidoo kale waxay ku andacoonayaan in, halkii ay la kulmi lahaayeen milatariga la soo sheegay, hogaanka gobolka uu ka codsaday Gari in ay soo celiyaan hubkii laga qaatay ciidamada Oromo. Haddii la xaqiijiyo, jawaabtaas waxay keeni doontaa su'aal cad: maxay maamulka gobolka u doorbidayaan in ay soo celiyaan hubka halkii ay ka baari lahaayeen si hufan sida ay hubkaasi u soo galeen iyo in ciidamada federaalka ay ka qayb qaateen dagaalka?

Mas'uuliyiintu waa in ay caddeeyaan waxa dhacay, dejiyaan xaaladda sharciga ee hubka iyo sharxaan haddii ay jiraan shaqaale milatari oo ka qayb qaatay isqabqabsiga. Su'aalahan lama jawaabi karo iyadoo la adeegsanayo daacadnimo siyaasadeed ama aamusan.

Isbarbardhiga xadka Afar

Tuulada ugu xun ee ka dhanka ah Dowlad Goboleedka Soomaalida ayaa ah in ay isticmaashay heerar laba-geesood ah oo ku aaddan ilaalinta bulshooyinka halis ugu jira ballaarinta dhuleed.

Dhaliilayaasha waxay tilmaamayaan jawaabta ka timid isqabqabsiga ka dhex dhacay bulshooyinka Soomaalida iyo ballaarinta Afar, gaar ahaan bulshada Issa. Waxay ku andacoonayaan in dowladda gobolka ay soo dirtay ciidamadeeda si ay u caawiyaan xakamaynta horumarka, caawisay muwaadiniinta barakacay iyo taageertay dhismaha deegaanno loogu talagalay dadka laga qaxay guryahooda.

Jawaabtaas, waxay leeyihiin, waxay muujinaysaa in maamulka uu leeyahay awood uu ku dhaqaaqo marka uu doorto in uu sidaas sameeyo.

Isbarbardhiga xaaladda ka dhex jirta bulshooyinka Oromo ayaa sidaas darteed muhiim u ah dhaliisha. Markii khatarta la dareemayo ay ka timaado bulsho aan Oromo ahayn, dhaliilayaasha waxay ku andacoonayaan, dowladda gobolka waxay diyaar u tahay in ay farageliso. Markii ballaarinta Oromo la eedeeyo, waxay leeyihiin, hogaamintu waxay noqotaa mid ka labalabeynaysa oo aan diyaar u ahayn in ay wajahdo mas'uuliyiinta federaalka.

Isbarbardhiggan waa mid siyaasadeed oo qarxiya. Waxay soo jeedinaysaa in ilaalinta bulshooyinka Soomaaliyeed aysan kaliya ku xirnayn qiimeynta amniga laakiin sidoo kale xiriirka hogaaminta gobolka iyo dowladda federaalka.

Si kastaba ha ahaatee, isbarbardhigga waa in lagu qiimeeyaa xaqiiqooyinka khilaaf kasta, oo ay ku jiraan baaxadda rabshadaha, duruufaha sharciga ah iyo tallaabooyinka dhab ahaan la qaaday. Baaritaan lagu kalsoonaan karo waa in uu caddeeyaa haddii labada kiis ay heleen daryeel kala duwan iyo, haddii ay sidaas tahay, sababta.

Himilooyinka aasaasiga ah waa mid fudud: bulsho kasta oo Soomaaliyeed waxay xaq u leedahay ilaalin siman, iyadoon loo eegin aqoonsiga ama saameynta siyaasadeed ee dadka lagu eedeeyay inay khatar ku yihiin.

Bulshooyinka xuduudaha waxay u baahan yihiin ilaalin, ma ahan in la dayaco

Bulshooyinka ku nool xadka Soomaaliyeed ee Itoobiya, amniga looma dhimi karo in lagu daabulo ciidamo ka dib markii rabshaduhu horey u dhaceen. Istaraatiijiyad dhab ah waxay isku dari doontaa ilaalinta rayidka, ka hortagga khilaafaadka, adeegyada dadweynaha, maalgelinta dhaqaale iyo caawinta qoysaska noloshooda ay ku burburtay.

Dowladda gobolka waa in ay sharaxdaa haddii ciidamadeeda si ku filan loogu daabulay meelaha xuduudaha ah ee nugul iyo haddii hababka digniinta hore ay jiraan si loo ogaado loona hortago korodhka. Sidoo kale waa in ay daabacdaa qorshe cad oo ku saabsan caawinta qoysaska barakacay, daaweynta dhaawacyada, taageerada orphan-yada iyo dib u dhiska nolosha ay burburiyeen khilaafka.

Dhaliilayaashu waxay leeyihiin in bulshooyinka Gare iyo Gari laga reebay hindida horumarineed iyadoo amni darradu ay sii socotay. Eeddaas waxay u baahan tahay in si gaar ah loo eego. Haddii maalgelinta dadweynaha laga joojiyay bulshooyinka ay saameeyeen sababo siyaasadeed awgood, cawaaqibka ayaa ka fogaan doona dagaalka hadda socda.

Jidada, dugsiyada, xarumaha caafimaadka, sahayda biyaha iyo fursadaha dhaqaale maaha raaxooyin loogu talagalay dadka ku nool xuduudaha. Waxay yihiin qaybaha aasaasiga ah ee xasilloonida. Bulshooyinka dareemaya in ay ka tagtay maamulka ayaa u badan in ay lumiyaan kalsoonida hay'adaha gobolka, halka cabashooyinka aan la xalin karin ay qoto dheerayn karaan kala qaybsanaanta iyo abuurista xaalado keeni kara rabshado mustaqbalka.

Maamulka gobolka ayaa sidaas darteed waa in uu daabaco macluumaadka ku saabsan kharashka horumarinta ee degmooyinka ay saameeyeen, qaybinta caawimada bini'aadantinimo iyo tallaabooyinka la qorsheeyay si loo taageero bulshooyinka labada dhinac ee xuduudda.

Dowladda Abiy Ahmed sidoo kale waa inay ka jawaabtaa su'aalaha

Eedahaas sidoo kale waxay keenayaan su'aalo ku saabsan dowladda federaalka Itoobiya. Maamulka Ra'iisul Wasaaraha Abiy Ahmed waa inuu caddeeyaa mowqifkiisa ku saabsan khilaafaadka dhuleed ee ku lug leh bulshooyinka Soomaaliyeed iyo Oromada iyo inuu baaro warbixinno lagu kalsoon yahay oo sheegaya in ciidamada federaalka ay ka qayb galeen dagaallo saameeyay rayidka.

Waa in aan la soo gabagabeyn, iyada oo aan la helin caddeymo si madax-bannaan loo xaqiijiyay, in ra'iisul wasaaraha si shaqsi ah u hogaamiyay ololaha ballaarinta ee dhulka Soomaaliyeed. Laakiin dowladda federaalka ma awoodi karto in ay ka fogaato mas'uuliyadda baaritaanka dhaqanka shaqaalaha ciidamadeeda, ilaalinta rayidka iyo hubinta in khilaafaadka lagu xaliyo habab siyaasadeed iyo maamul oo sharci ah.

Haddii ciidammada federaalku ay ku lug lahaayeen dagaalka, maamulka waa in uu caddeeyaa hawsha ay ku shaqeeyeen, haddii ficiladooda ay waafaqsan yihiin sharciga iyo haddii shaqaale kasta uu wajihi doono dacwad ama dembi.

Dowladda Gobolka Soomaaliya, dhanka kale, waa in ay muujisaa in ay matali karto danaha dadkeeda iyadoo la shaqeyneysa dowladda federaalka. Iskaashiga federaalka ma ahan in uu u baahdo hogaamiyeyaasha gobollada in ay aamusan yihiin ku saabsan eedeymo lagu kalsoon yahay oo ku saabsan xadgudubyo ama ku takrifal dhuleed.

Maamulka gobolku oo aan si dadban u difaaci karin badbaadada iyo xuquuqda bulshooyinkiisa wuxuu halis gelinayaa sharciyadda uu ku tiirsan yahay.

Fursad lagu hortago khatar ballaaran

Ka bixitaanka muwaadiniinta Moyale ee ku aaddan Kenya waa digniin muujinaysa in cawaaqibta dagaalku aysan hadda ku xaddidnayn goobta dagaalka. Qaxootiga sii soconaya wuxuu cadaadis saarayaa bulshooyinka martida ah iyo adeegyada bini'aadantinimo iyadoo la sii xoojiyo hubanti la'aanta ku saabsan goorta qoysasku si nabad ah ugu laaban karaan guryahooda.

Mudnaanta degdegga ah waa in la ilaaliyo muwaadiniinta, la caddeeyo xaqiiqooyinka ku saabsan dagaalka, la bixiyo caawimaad degdeg ah iyo in la hortago kororka khatarta. Isla mar ahaantaana, baaritaan aan dhinacna u janjeerin ayaa lagu baarayaa xadgudubka dhuleed ee la soo sheegay, ku lug lahaanshaha ciidamada milatariga iyo jawaabta dowladda gobolka.

Baaritaanka waa in uusan ka dhignayn dembi wadajir ah oo ku saleysan qowmiyadda. Mas'uuliyadda waa in lagu caddeeyaa caddeymo, waxaana la qaban doonaa shaqsiyaadka la helay inay dembiyo galeen iyadoo la raacayo sharciga.

Caqabadda siyaasadeed ee ballaaran waa in la hubiyo in bulshooyinka xuduuddu aysan loo arkin kuwo aan muhiim ahayn xisaabaadka hogaamiyayaasha goboleed iyo federaalka. Amankooda, xuquuqda dhulkooda iyo helitaanka horumarka ma ahan in ay ku xirnaadaan koox qabiil ama siyaasadeed oo ku lug leh khilaaf.

Dadweynaha xuduudda Soomaaliyeed ma ahan in ay doortaan inay naftooda difaacaan iyo inay sugayaan muddo aan dhammaanayn dowlad aan marnaba imaan doonin. Waxay xaq u leeyihiin amni wax ku ool ah, daaweyn siman, caawimaad bini'aadanimo iyo maamul goboleed diyaar u ah inuu difaaco xuquuqda sharciyeed ee ay leeyihiin iyada oo aan laga baqayn ama aan la eexan.

Haddii Dowlad Goboleedka Soomaaliyeed ay awood u yeelan karto inay mobiliso ciidamo iyo taageero dadka barakacay marka hal bulsho ay wajahdo cadaadis dhuleed, waa in ay sharaxdo sababta ilaalin la mid ah ay u muuqato inaysan ka jirin aagagga Gare iyo Gari. Haddii ciidamada dowladda federaalka ay ku lug lahaayeen dagaallada, doorkooda waa in si furan loo baaro.

Aamusnaanta ma xallin doonto cabashooyinka. Sidoo kale, eedeynta dhibanayaasha ma soo celin doonto kalsoonida hay'adaha.

Imtixaanka hogaaminta ma ahan sida daacadnimo leh ee mas'uuliyiintu u adeegaan xulafada awoodda leh ee Addis Ababa. Waa in ay ilaaliyaan dadka lagu aaminay daryeelkooda.

Dowlad Goboleedka Soomaaliyeed, doorashadu waxay noqoneysaa mid aad u cad: muujin in bulsho kasta oo Soomaaliyeed ay xaq u leedahay ilaalin siman iyo horumar, ama khatar gelin in la sii xoojiyo kalsooni darada dadkaas oo kalsoonidooda ay siiso maamulka goboleedka awoodda.

WardheerNews