Xiritaanka dugsiyada ayaa shaqo la'aan ku riday macalimiin badan oo ku sugan Garowe

(ERGO) – Qoysaska boqolaal macallimiin ah oo ku sugan Garowe iyo tuulooyinka ku dhow ee gobolka Puntland ee Soomaaliya ayaa shaqooyinkoodii waayay ka dib xiritaanka qaar ka mid ah dugsiyada iyo hoos u dhaca guud ee shaqaalaha waxbarashada sababo la xiriira dhibaatooyinka dhaqaale. Jama Mohamud Ahmed, oo ah macallin, ayaa sheegay in uusan awoodin inuu daboolo baahiyaha aasaasiga ah ee qoyska ka kooban sagaal xubnood ka dib markii uu waayay shaqadiisa.

Jama wuxuu Ingiriisiga ka dhigi jiray dugsiga hoose iyo dhexe ee Waberi ee Garowe wuxuuna helayay $200 bishii taasoo ku filnayd cunto, biyo, kirada iyo waxbarashada carruurtiisa.

“Waxaan kaliya karinaa hal mar maalintii. Waxaan ku tiirsanahay qaraabada, saaxiibada iyo deriska marka aan u baahanno caawimaad,” ayuu yiri. “Inaanan awoodin inaan siiyo cunto ku filan carruurteyda waa culeys weyn. Haddii xaaladdu sidan ku sii socoto, waxay noqon doontaa mid xitaa ka sii adag.”

Qoyska ayaa la tacaalaya helitaanka biyo, iyagoo ku tiirsan jerrycan ama wax ka yar dadka haysta lacagta oo awooda $0.40 oo ay qaadaan iibiyeyaasha biyaha gaarka ah.

Dhamaadka bisha Agoosto, qoyska ayaa laga saaray qolka dhagaxa ah markii uu ku guuldareystay inuu bixiyo $80 kirada bil kasta, korontada iyo biyaha tuubada. Waxay ka guureen Koowda Agoosto ayna u guureen meel furan oo ku taalla hareeraha Garowe ayna dhiseen hoy ku meel gaar ah oo ka samaysan dhar iyo qoryo.

Jama ayaa sheegay in carruurtiisa, ugu yar oo saddex jir ah, ay la dhibtoonayaan kulaylka iyo qabowga, maadaama hoygu yahay mid jilicsan.

“Tirada ardayda dugsiga aan ka dhigi jiray ayaa si weyn u dhacday. Waalidiin badan ayaa carruurtooda ka qaaday dugsiyada ayna u guuriyeen dugsiyo kale, halka kuwa kalena aysan awoodin inay bixiyaan khidmadaha dugsiga,” ayuu sharxay.

Wuxuu raadinayay shaqooyin ku meel gaar ah oo ku yaal Garowe labadii bilood ee la soo dhaafay laakiin ma uusan helin shaqo. Dad badan ayaa tartamaya shaqooyinka yar ee la heli karo.

Sadex ka mid ah carruurtiisa, oo ku jira fasallada afaraad iyo lixaad, ayaa joojiyay inay dugsiga tagaan maadaama uu ku guuldareystay inuu bixiyo lacagtooda isku dhafan ee $25. Waxaa la diray gurigooda.

Jama, oo waxbaray ku dhawaad 10 sano, ayaa sheegay inuu ka xun yahay in uusan lacag keydsan, wuxuuna ka shakisan yahay helitaanka shaqo kale oo macallin ah.

Macallimiinta ay saameysay waxay ka shaqeeyeen dugsiyada gaarka ah iyo dugsiyada ay maamusho dowladda Puntland iyo ururada gargaarka ee ku yaal xeryaha barakacayaasha ee Garowe.

Hamdi Ali Ahmed, oo cilmiga baray 15 sano dugsiga hoose iyo dhexe ee xeryaha Shabelle, ayaa sheegtay inay awoodi weyday inay siiso cunto ku filan carruurteeda siddeed ah tan iyo markii ay lumisay shaqadeeda iyo mushaharka bil kasta ee $110 bisha Luulyo.

“Shaqo la’aantu waxay si xun iigu saameysay. Waxaan u karinayaa carruurteyda kaliya maalmaha aan haysto wax aan siiyo; marka aan waxba hayn, waxay gaajoobaan,” ayay tiri Hamdi.

Waxay tahay hooyo keligeed ah oo aan lahayn ilo kale oo dakhli. Hadda waxay ku tiirsan tahay deyn ka timid dukaanka deriska. Bisha tan, milkiilaha dukaanka ayaa yareeyay sahayda ay helaan ilaa 10 kiilogaraam oo bariis ah iyo sonkor. Waxay leedahay deyn ah $150 oo ay tahay inay bixiso bisha soo socota ama waxay lumin doonaan deyn dheeraad ah.

Waxay sidoo kale ka codsadaan deriska qadar yar oo biyo ah maadaama Hamdi aysan awoodin $0.20 oo lagu qaado jerrycan-ka ay bixiyaan hawlwadeennada biyo qodista gaarka ah.

Dugsiga ay ka shaqeysay waxaa maamuli jiray wasaaradda waxbarashada Puntland. Waxaa la burburiyay, waxaana la qaxay qof walba oo ku nool xeryaha Shabelle. Aagga furan ee ay u guureen, waxay bilawday inay dhisto hoy laakiin ma awoodi karto inay dhammaystirto. Waxay tahay inay la wadaagto musqusha deriska.

Afartooda carruur, oo ku jira fasallada lixaad iyo todobaad, ayaa ka maqnaa dugsiga tan iyo markii ay lumisay shaqadeeda waxayna u baahdeen inay u guuraan goobta cusub ee aan adeegyo lahayn.

“Waxaan nahay dad barakac ah oo aan awoodin inaan iskuul dhisano nafteena. Waxaan codsaneynaa in iskuul la dhiso si aan ugu laabanno shaqada,” ayay tiri.

Guddoomiyaha Ururka Macallimiinta Nugal, Abdinasir Yusuf Halliye, ayaa sheegay in sahamin la sameeyay bishii Juun ay muujisay in 400 macallin oo ka tirsan iskuulada dadweynaha iyo kuwa gaarka ah ee Garowe iyo tuulooyinka ku xeeran ay shaqooyinkoodii lumiyeen tan iyo bilowgii sanadka sababo la xiriira dhibaatooyinka dhaqaale iyo xiritaanka iskuulada.

Qaar ka mid ah iskuulada ayaa shaqaalaha ka jaray ka dib markii waalidiinta aysan awoodin inay bixiyaan khidmadaha iskuulka, taasoo ka dhigtay inaysan awoodin inay bixiyaan mushaharka macallimiinta. Iskuulo kale ayaa shaqaalaha hoos u dhigay, iyadoo qaar ka mid ah ay hal macallin u xilsaaray inay laba ama saddex maaddooyin baraan maadaama aysan awoodin inay shaqaale kale qoraan.

“Waxaan warbixin ka gudbinnay macallimiinta iyo caqabadaha ay la kulmaan dhammaan hay'adaha khuseeya, laakiin weli ma aragno wax tallaabo ah,” ayuu yiri Abdinasir.

“Taageerada ka timaadda ururada caalamiga ah ayaa dhammaatay, iskuuladuna ma helaan caawimaadkii ay horey u tiirsanaayeen. Waxaan ku boorinaynaa dowladda Puntland inay si dhow u eegto caqabadaha horyaalla waxbarashada iyo inay bixiso taageero kasta oo la heli karo oo loogu talagalay macallimiinta.”

Guddoomiyaha ayaa sheegay in 30 iskuul oo hoose iyo dhexe ay xireen tan iyo bilowgii sanadka sababo la xiriira dhibaatooyinka dhaqaale ee bulshooyinka, gaar ahaan sababo la xiriira abaaraha iyo khilaafaadka soo noqnoqda.

Ilaha: Ergo