Wax yar, waqti dambe: Baaqii Hassan Sheekh ee Wadahadalka ayaa yimid ka dib markii ay qarxeen khilaafka siyaasadeed ee Soomaaliya

Waxaa qoray Maxamed A Yaasin

Krisi siyaasadeed ee Soomaaliya ayaa gaartay meel aan casuumaad wada hadal kaliya ku filnayn. Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud ayaa laga yaabaa inuu dib u furayo albaabka wadahadalada, laakiin dad badan oo ka mid ah mucaaradka ayaa aaminsan in dhaawacii hore la sameeyay. Dowlad goboleedyada federaalka ayaa xiriir la jaray Muqdisho, hoggaamiyeyaasha mucaaradka ayaa ka hor yimid sharciyadda isbeddelada dastuuriga ah ee taageeraya madaxweynenimada sii socota, khilaafaadka siyaasadeedna waxay u gudbeen iska hor imaad hubaysan.

Su'aasha hortaagan Soomaaliya ma ahan in wada hadal la rabo. Waa sababta aan heshiis siyaasadeed oo dhab ah, oo ka mid ah dhammaan dhinacyada, aan loo helin ka hor intaan dalka gaadhin heerkan. Dalabkii ugu dambeeyay ee madaxweynaha ayaa yimid waqti dambe si aan loo qaadanin sidii bilow cusub, waxay ahayd in la keeno ka hor dhammaadka muddadii afar sano ee asalka ahayd ee uu haystay May 2026, ka hor isbeddelada dastuuriga ah ee muranka dhaliyay, iyo ka hor inta aan dagaalka ku saabsan awoodda siyaasadeed ee Gobolka Koonfur Galbeed u noqon iska hor imaad milatari.

Bedelkeeda, Soomaaliya waxaa la weydiisanayaa inay wadahadal sameyso ka dib sanado kalsooni darro ah oo adkaatay oo u rogtay sheegashooyin is khilaafsan oo sharciyad ah.

Krisi aan habeen kaliya ka soo muuqan

Iska hor imaadku wuxuu ka dhashay khilaaf aasaasi ah oo ku saabsan nidaamka dastuuriga Soomaaliya, muddada hogaaminta federaalka iyo qaab-dhismeedka doorashooyinka mustaqbalka.

Dowladda Madaxweyne Xasan Sheekh waxay ku adkeysaneysaa in isbeddelada dastuuriga ah ee baarlamaanka ansixiyay ay kordhiyeen muddada madaxweynaha iyo baarlamaanka afar sano ilaa shan sano, taasoo u oggolaaneysa madaxweynaha inuu xafiiska joogo ilaa May 2027. Mucaaradka, oo ay ku jiraan Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed iyo maamulada Puntland iyo Jubaland, waxay diidan yihiin fasiraaddaas waxayna ku doodayaan in isbeddelada la ansixiyay iyada oo aan la helin heshiis siyaasadeed oo loo baahan yahay go'aan qaran oo noocaas ah.

Khilaafka ayaa lagu diiwaangeliyay. Maahan khilaaf habraac yar. Waxay quseysaa cidda leh awoodda maamul, sida awooddaas loo ansixiyo iyo in nidaamka federaalka Soomaaliya uu sii jiri karo marka ciyaartoyda siyaasadeed ee ugu muhiimsan aysan mar dambe ku heshiin xeerarka.

Mucaaradka ayaa ku dooday in habka doorashada ee hal dhinac lagu soo rogay uusan soo saari karin heshiiska qaran ee loo baahan yahay si dalka loo xasiliyo. Dowladda federaalka, dhanka kale, waxay soo bandhigaysaa isbeddeladeeda dastuuriga ah iyo ajendaha codbixinta tooska ah sidii talaabooyin lagama maarmaan u ah nidaam ka sii dimuqraadi ah.

Labada dhinacba waxay soo xiganayaan mabaadi'da dimuqraadiyadda, laakiin khilaafkooda ku saabsan habka ayaa noqday mid ka muhiimsan ujeedadooda wadajirka ah ee ah in Soomaaliya loo dhaqaaqo doorashooyin toos ah.

Qof kasta oo dhaliilaya Xasan Sheekh, qaladka madaxweynaha wuxuu ahaa inuu ku socdo isbeddelada dastuuriga ah iyo doorashada ka hor inta aan la helin heshiis lala galo dowladaha xubnaha ka ah federaalka iyo shaqsiyaadka mucaaradka waaweyn. Waxay ku doodayaan in dalab hore oo ah wadahadal dhab ah laga yaabo inuu ka hortagi lahaa khilaafka inuu noqdo dhibaato qaran.

Dowladda Koonfur Galbeed: Kharashka khilaafka siyaasadeed

Dhacdooyinka ka dhacay Gobolka Koonfur Galbeed ayaa si gaar ah u siiyay arintan cabir culus. 30-kii Maarso, ciidamada federaalka ayaa qabsaday Baidoa, caasimadda maamulka gobolka, iyadoo ay sii kordhayaan xiisadaha la xiriira maamulka gobolka. Abdiaziz Hassan Mohamed Laftagareen ayaa iska casilay dhowr daqiiqo kadib markii dib loo doortay muddo shan sano ah, waxaana dadka deggan ay ka carareen iyadoo cabsi laga qabo in dagaallo kale ay dhacaan.

Isku dhaca ayaa muujiyay sida khilaaf siyaasadeed oo ku saabsan wax ka beddelka dastuurka iyo habraacyada doorashada ay u noqon karto mid ku dhisan dagaal ay ku lug leeyihiin ciidamo federaal ah, daacadnimo goboleed iyo barakac dadka rayidka ah. Xaaladda ma aysan dhamaanin isbeddelka gacanta ee Baidoa. Dagaallo xigay oo ay ku lug leeyihiin ciidamada federaalka iyo dagaalyahanno daacad u ah Laftagareen ayaa muujiyay khataraha amni ee sii socda. ayaa diiwaangelisay rabshadaha iyo cawaaqibkooda rayidka ah.

Kuwo aaminsan in habka dowladda federaalka uu ka qayb qaatay dhibaatada, Gobolka Koonfur Galbeed ayaa noqday digniin ku saabsan waxa dhici kara marka khilaafaadka siyaasadeed lagu xalliyo xoog, halkii laga raadin lahaa heshiis la isku raacay.

Casuumaad dambe oo lagu gorgortamo ma awoodi doonto, kaliya, in ay dib u celiso cawaaqibka barakaca, soo celiso kalsoonida u dhaxaysa hay'adaha siyaasadeed ama xalliso su'aalaha ku saabsan sharciyadda hogaaminta goboleed. Hawlahaas waxay u baahan yihiin wax ka badan ku dhawaaqid ka timid qasriga madaxweynaha.

Hirshabelle iyo Galmudug waxay la kulmayaan imtixaanno u gaar ah

Khatar ayaa jirta in qaab-dhismeedka kalsooni la'aanta uu meel kale ku sii fido. Habka doorashada Hirshabelle wuxuu wajahaya mucaarad ka yimid shaqsiyaadka siyaasadeed, hoggaamiyeyaasha dhaqanka iyo dadka degaanka oo ka soo horjeeda waxa ay u arkaan tartan hal dhinac ah. Mudaharaadyada ka dhacay Beledweyne bisha Sebtember ayaa muujinaya walaaca ah in habka uu ka maqan yahay heshiis ku filan oo u dhexeeya dhinacyada siyaasadeed iyo bulshada ee ay khusayso. waxay sharxaysaa khilaafaadka ku xeeran hababka doorashada gobollada.

Khilaafka ayaa si gaar ah u xasaasi ah maadaama Hirshabelle ay ka kooban tahay Hiiraan iyo Shabelle Dhexe, halkaas oo khilaafaadka ku saabsan wakiilada siyaasadeed iyo qaybinta awoodda ay muddo dheer adkeysay midnimada dowladdu. Haddii doorasho la sii wado iyadoo dhinacyada muhiimka ah ay diidan yihiin hababka, waxay khatar gelinaysaa in khilaafaadkaasi sii xumaadaan, xitaa haddii codbixintu si rasmi ah u soo saarto guuleyste.

Galmudug waxay wajahaysaa khilaafaadkeeda doorasho iyo siyaasadeed. In kasta oo hoggaamintooda guud ahaan ay xiriir dhow la leedahay Muqdisho marka loo eego Puntland iyo Jubaland, iswaafajintaas looma qiyaasi karo inay caddeyn u tahay in dhammaan khilaafaadka siyaasadeed la xalliyay ama in maamulka uu ka madax bannaan yahay cadaadisyada gudaha.

Waa waqtigii hore in la sheegto in midkoodna dowladdu ay si lama huraan ah u socoto dagaal. Laakiin waayo-aragnimada Dowlada Koonfur Galbeed ayaa muujinaysa sababta hababka doorashada ee la khilaafsan yahay ay u baahan yihiin fiiro gaar ah oo siyaasadeed ka hor inta khilaafaadka aysan noqon kuwo rabshad leh. Caqabadda dowladda federaalka ayaa sidaas darteed aan kaliya ahayn in la qabto codbixin. Waa in la dhisaa habab ay bulshooyinka iyo dhinacyada siyaasadeed u arkaan kuwo lagu kalsoonaan karo oo la aqbali karo.

Meesha hoos u dhacaysa ee heshiiska federaalka

Nidaamka federaalka Soomaaliya waxaa loogu talagalay in lagu qaybiyo awoodda iyo in lagu habboonaado dalka ka soo kabanaya khilaaf dheer. Joogitaankiisu wuxuu ku xiran yahay iskaashiga u dhexeeya Muqdisho iyo maamul goboleedyada, xitaa marka hoggaamiyayaashoodu ay ku khilaafsan yihiin siyaasadda ama istaraatiijiyadda siyaasadeed.

Iskaashigaas ayaa si weyn u xumaaday. Puntland iyo Jubaland waxay diideen habka dastuuriga ah iyo doorashada ee dowladda federaalka, halka dhibaatada Koonfur Galbeed ay si kale u muujisay cawaaqibka ka dhasha burburka xiriirka federaalka. Qaybinta siyaasadeed ee ballaaran ayaa lagu baaray.

Hassan Sheekh wuxuu raacay istaraatiijiyad mudnaanta siineysa xoojinta awoodda federaalka halkii uu ka dhisi lahaa heshiis u dhexeeya daneeyayaasha siyaasadeed ee dalka. Dowladda ayaa diidaysa fasiraadda mucaaradka ee sharciyadeeda dastuuriga ah waxayna ku adkeysaneysaa in isbeddeladeedu ay ujeedadoodu tahay in la xoojiyo hay'adaha dimuqraadiga ah.

Su'aasha muhiimka ah ayaa ah haddii habka hadda jira uu keeni karo heshiis doorasho oo ay aqbalaan dhinacyada ugu waaweyn. Dowladda waxay yeelan kartaa awood maamul oo ay ku qaban karto cod, laakiin awoodda doorasho maaha isla midda xaqiijinta sharciyad siyaasadeed oo ballaaran.

Waxa kale oo aan taageerada hoggaamiyayaasha goboleed ee la doortay bedeli karin heshiis qaran marka daneeyayaal kale oo waaweyn ay diidaan habka.

Haddii casuumaadda ugu dambeysay ee madaxweynaha ay ujeedadeedu tahay in lagu xalliyo dhibaatada, wadahadaladu waa inay ka hadlaan khilaafaadka hoose ee halkii ay ka raadin lahaayeen ka qaybgalka mucaaradka ee jadwalka horey loogu dhawaaqay dowladda.

Codka Banadir iyo dhibaatada sharciyadda

Khilaafka ayaa sidoo kale ka jira Muqdisho iyo gobolka Banaadir, halkaas oo dowladda federaalku ay dhiirrigelisay codbixinta tooska ah sida caddeyn horumar ah oo ku wajahan nidaam siyaasadeed ka qaybqaadasho badan.

Codbixinta tooska ah waa yool muhiim ah oo dimuqraadi ah. Laakiin sharciyadda habka doorashada ma ahan oo kaliya mid ku xiran habka codbixinta; sidoo kale waxay ku xiran tahay kalsoonida dadweynaha, maamul hufan, tartan cadaalad ah iyo duruufaha siyaasadeed ee codbixinta lagu sameeyo.

Dhaliilayaasha dowladda federaalka ayaa muujiyay walaac ku saabsan qaxootiga, burburka iyo qaybinta dhulka Muqdisho, iyagoo ku dooday in dadka ay saameeyeen dhaqamadan ay qabaan su'aalo sharci ah oo ku saabsan awoodooda inay ka qaybqaataan go'aanada siyaasadeed ee qaabeeya mustaqbalka magaalada. Eedeymaha ah in dhul la wareejiyay ama la iibiyay danaha gaarka ah waa in lagu baaro caddeymo iyo habraacyo sharci hufan.

Cabashooyinkan waa in aan lagu qasbin natiijooyin si madax-bannaan loo aasaasay oo ku saabsan habka doorashada. Si kastaba ha ahaatee, waxay keenayaan su'aal ballaaran: sidee ayay dowladda u muujin kartaa in ka qaybqaadashada siyaasadeed ay macno leedahay haddii muwaadiniintu aaminsan yihiin in guryahooda, xuquuqda hantidooda iyo nolol maalmeedkooda aan si ku filan loo ilaalin?

Sheegashada dowladda ee ku saabsan diiwaangelinta codbixiyayaasha iyo ka qaybqaadashada waa in lagu qiimeeyaa diiwaanno doorasho oo la xaqiijin karo, oo ay ku jiraan cidda u qalanta inay codbixiso, sida diiwaangelinta loo sameeyay iyo haddii habka uu la kulmay heerar hufan.

Codbixinta waa in aan loo arkin caddeyn ah in la helo heshiis siyaasadeed oo kaliya sababtoo ah hay'adaha ayaa abaabulay. Sidoo kale, eedeymaha ku saabsan khaladaadka waxay u baahan yihiin caddeymo halkii laga qaadan lahaa. Kalsoonida waxay ku xiran tahay habraacyo hufan iyo kormeer madax-bannaan.

Wadahadalka waa in uu diiradda saaraa awoodda, kaliya ma ahan shakhsiyaadka

Faa'iidada dhexe ee casuumaad dib u dhacday oo lagu gorgortamo ayaa ah in ay khatar ku tahay in ay u aragto dhibaato dhismeed sidii khilaaf u dhexeeya shakhsiyaad. Khilaafka Soomaaliya wuxuu ku saabsan yahay awoodda dastuuriga ah, jadwalka doorashada, xiriirka u dhexeeya dowladaha federaalka iyo kuwa gobollada, maamulka doorashada iyo ilaalinta loo baahan yahay si looga hortago tartanka siyaasadeed inuu keeno khilaaf hubeysan.

Wadahadal lagu kalsoonaan karo ayaa sidaas darteed u baahan in uu ka jawaabo dhowr su'aalood oo muhiim ah: maxay tahay qaab-dhismeedka dastuuriga ah ee maamuli doona doorashada xigta; sidee ayay dhinacyadu ku heshiin doonaan jadwal la hirgelin karo; maxay yihiin doorka ay ciyaari doonaan dowladaha xubnaha ka ah federaalka; sidee loo xaqiijin doonaa maamulka doorashada; iyo maxay yihiin ballanqaadyada ka hortagi doona in la isticmaalo hay'adaha dowliga ah ama ciidamada amniga si loo xalliyo khilaafaadka siyaasadeed.

Waxay sidoo kale u baahan tahay in ay dejiso hab wax ku ool ah oo lagu xallinayo khilaafaadka, iyadoo la helayo ballanqaad cad oo ka yimaada dhammaan dhinacyada iyo taageero lagu kalsoonaan karo oo ka timaadda la-hawlgalayaasha caalamiga ah ee ka caawinaya Soomaaliya.

Mucaaradka, sidoo kale, wuxuu leeyahay mas'uuliyad ah in uu si dhab ah uga qaybqaato haddii gorgortanku bixiyo fursad dhab ah oo lagu xallinayo dhibaatooyinka. Diidmada wadahadalka iyada oo aan loo eegin shuruudihiisa ma caawin doonto dadweynaha. Laakiin ka qaybqaadashada waa in aan lagu khaldin aqbalida heshiisyo weli si weyn loo muransan yahay.

Dowladda federaalka waa in ay muujisaa in ay diyaar u tahay in ay gorgortanto waxyaabaha dhibaatooyinka, kaliya ma ahan in ay casuunto mucaaradkeeda si ay u taageeraan go'aanada horey loo gaaray.

Soomaaliya ma awoodi karto fursad kale oo la waayo

Codsiga madaxweynaha ee dib loo cusboonaysiiyay ee ku aaddan wada hadalka ayaa imaanaya xilli kharashka kala qaybsanaanta siyaasadeed uu horey u muuqdo. Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed ayaa la kulantay iska horimaad hubeysan, habka doorashada Hirshabelle ayaa dhalisay mudaharaadyo dadweyne, khilaafka ku saabsan qaab-dhismeedka dastuuriga federaalka ayaa weli aan la xalin.

Muwaadiniinta Soomaaliya, cawaaqibka ayaa ka fogaanaya xafiisyada siyaasadeed. Xasilooni darro ayaa khatar ku ah adeegyada dadweynaha, hawlaha dhaqaale, howlaha bini'aadantinimo iyo isku xirka loo baahan yahay si loola tacaalo Al-Shabaab. Iska horimaad kasta oo cusub oo u dhexeeya actors-ka federaalka iyo kuwa goboleedka ayaa halis gelinaya in la jeediyo diiradda iyo kheyraadka baahiyaha amniga iyo horumarka ee ugu muhiimsan dalka.

Markaa, dalabka madaxweynaha waa in lagu qiimeeyaa ma ahan erayadiisa laakiin waxa ka dambeeya. Ma dowladda ayaa joojin doonta talaabooyinka kaligeed ah ee kordhiya kalsooni darro? Ma waxay si daacad ah u wada xaajoon doontaa qaab-dhismeedka doorashada iyo su'aalaha dastuuriga? Ma mucaaradka iyo dowlad goboleedyada federaalka ayaa loo tixgelin doonaa sidii la-hawlgalayaal heshiis qaran ah halkii laga arki lahaa caqabado qorshe hore loo dejiyay? Kuwani waa su'aalaha muhiimka ah.

Dowladda Xasan Sheekh ayaa ku adkeysanaysa in awooddeeda ay sii socoto iyadoo hoos timaadda dastuurka la dib u eegay. Mucaaradkiisa ayaa khilaafsan mowqifkaas. Ilaa khilaafka la xaliyo iyada oo loo marayo hab-dhaqan dastuur iyo siyaasadeed oo la aqbali karo, sheegashooyinka tartamaya ee awoodda ayaa sii wadi doona inay hoos u dhigaan kalsoonida hay'adaha federaalka.

Soomaaliya waxay u baahneyd heshiis siyaasadeed oo wadajir ah ka hor intaan dhibaatadu u noqon rabshad. Hadda waxay u baahan tahay mid ka sii degdeg badan, qiimo aad u sarreeya . Dalab dib-u-hadal oo dambe ayaa weli abuuri kara fursad, laakiin kaliya haddii uu muujiyo isbeddel dhab ah—midka dhigaya heshiiska la isku raacay ka sarreeya go'aanada hal dhinac ah iyo xasiloonida qaran ka sarreeya raadsashada faa'iido siyaasadeed.

Dalka ma awoodi karo inuu ka noqdo bilaha iska horimaadka. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu go'aansan karaa in cutubka xiga lagu qeexo is-afgarad iyo caddeyn dastuur ama wareeg kale oo kor u qaadista siyaasadeed. Go'aankan wuxuu u baahan doonaa wax ka badan casuumaad wada hadal. Waxay u baahan doontaa rabitaanka siyaasadeed si loo xalliyo khilaafaadka ka dhigay casuumaadda mid lagama maarmaan ah bilowgii.

Maxamed A Yasin

Email: [email protected]