F-16-yada Turkiga ee Soomaaliya: Ma Ankara ayaa lagu jiidayaa dagaal siyaasadeed oo gudaha ah?

BAIDOA (WDN) — Wararka sheegaya in diyaaradaha dagaalka F-16 ay duqeyn ka geysteen agagaarka Baidoa ayaa kordhiyay walaaca ku saabsan in awood milatari oo shisheeye ay gashay khilaafka siyaasadeed ee gudaha Soomaaliya. Hawlgalka diyaaradaha ma ahan mid si madax-bannaan loo xaqiijiyay, laakiin eedeymahaasi ma ahan war cusub waxayna keenaysaa su'aal degdeg ah: ma waxaa la isticmaalayaa agab milatari oo Turkiga ah si loo taageero dhinac ka mid ah khilaafka siyaasadeed ee Soomaaliya?

Duqeymaha la sheegay inay dhacayeen ayaa yimid xilli dagaal cusub uu ka socday agagaarka Burijeed, dibadda Baidoa, dhex maraya xoogagga la safan dowladda Federaalka iyo maamulka Koonfur Galbeed ee hadda jira dhinac, iyo dagaalyahanno daacad u ah madaxweynihii hore ee gobolka Cabdiaziz Xasan Maxamed Lafta-gareen dhinaca kale. Ilo deegaanka ah ayaa sheegay in ay jireen iska horimaadyo culus iyo khasaare weyn, in kastoo tirakoob sax ah aan la caddeyn.

Türkiye ayaa u dirtay diyaaradaha dagaalka F-16 Soomaaliya waxayna ilaalinaysaa xiriir milatari oo dhow la leh dowladda Federaalka. Joogitaankani wuxuu ka dhigayaa eedeymahaasi kuwo si gaar ah muhiim u ah, laakiin ma xaqiijinayso in diyaaradaha Turkiga ay fuliyeen duqeymaha la sheegay.

Haddii diyaaradaha Turkiga ay ku lug lahaayeen, arrintu waxay ka ballaaran tahay iskaashiga milatari. Waxay keeni doontaa su'aalo culus oo ku saabsan ilaalinta rayidka iyo in la ogaado haddii lammaane shisheeye uu noqday ka qaybqaate firfircoon oo ku jira khilaafka siyaasadeed ee gudaha Soomaaliya.

Laga soo bilaabo Lammaane Istaraatiiji ah ilaa Qaybqaate Siyaasadeed?

Türkiye ayaa sanadihii la soo dhaafay ku bixisay dadaal si ay u dhisto saameynteeda Soomaaliya iyada oo loo marayo caawinaad bini'aadantinimo, horumarinta kaabayaasha, maalgashiga dhaqaalaha iyo tababarka milatari. Taageeradaasi waxaa loo soo bandhigay sidii caawinaad Soomaaliya u dhiseyso hay'adahaheeda iyo xoojinta awooddeeda dagaalka Al-Shabaab. Laakiin xiriirkaasi hadda wuxuu wajahaya imtixaan culus.

Lafta-gareen iyo taageerayaashiisa ayaa ku eedeeyay Türkiye inay duqeymo hawada ah ka geysteen taageerada dowladda federaalka ee Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud. Kooxdiisa ayaa dalbatay in la joojiyo hawlgallada la sheegay iyo in la sameeyo baaritaanno. Warbixinno sheegaya in dad rayid ah ay ku dhinteen iyo burbur hantiyadeed ayaa sidoo kale soo baxay, laakiin eedeymahaas si madax-bannaan looma xaqiijin.

Su'aasha dhexe ayaa ah in la isweydiiyo haddii lammaane milatari oo shisheeye uu ku lug leeyahay tartan siyaasadeed oo gudaha ah si ay u saameeyaan kooxaha Soomaaliyeed ee maamula maamulka goboleed.

Iskaashiga milatari ee loogu talagalay in Soomaaliya laga ilaaliyo Al-Shabaab ma noqon karto hab lagu xalliyo khilaafaadka siyaasadeed ee u dhexeeya Soomaalida.

Türkiye waa inay caddeyso haddii diyaaradahaheeda ay hawlgallo ka fuliyeen agagaarka Baidoa iyo, haddii ay sidaas tahay, iyagoo kaashanaya awood noocee ah, ujeedada iyo waxa la ilaaliyo ee dadka rayidka ah. Dowladda Federaalka sidoo kale waa inay sharaxdo saldhigga sharciga ee ku lug lahaanshaha milatari ee shisheeye.

Khilaaf Siyaasadeed Laguma Xallin Karo Hawada

Isku dhaca ku yaal Gobolka Koonfur Galbeed wuxuu muujinayaa dagaal ballaaran oo ku saabsan awoodda siyaasadeed, doorashooyinka iyo xiriirka u dhexeeya Muqdisho iyo maamul goboleedyada. Dhinacyada iska soo horjeeda ayaa bixiya sheekooyin aad u kala duwan oo ku saabsan khilaafka. Hay'adaha la alineeyay federaalka ayaa u sawiray xoogagga Lafta-gareen khatar amni, halka taageerayaashiisa ay ku tilmaameen ololaha ka dhanka ah iyaga sidii isku day lagu doonayo in lagu xakameeyo siyaasadda iyadoo la adeegsanayo xoog.

Warbixinadan is khilaafsan waxay u baahan yihiin baaritaan madax-bannaan. Ma xaqiijinayaan in khilaafka loo qaato kaliya sidii dhibaato milatari.

Nidaamka federaalka Soomaaliya waxaa loogu talagalay in lagu maareeyo awoodda siyaasadeed heerar kala duwan oo dowladeed. Khilaafaadka ku saabsan hogaaminta, doorashooyinka iyo heshiisyada dastuuriga ah waa in lagu xalliyo wadahadal iyo habab siyaasadeed oo sharci ah—ma ahan tartan sii kordhaya oo awoodaha milatari ee shisheeye ay miisaanka ku beddeli karaan.

Khatar ayaa si gaar ah u tahay dadka rayidka ah. Baidoa waxay martigelisaa dad badan, oo ay ku jiraan dadka ka barakacay abaaraha iyo khilaafaadka. Dagaallo dib u soo laabtay iyo hawlgallada hawada ee la soo sheegay ayaa muujinaya bulshooyinka horey u nugul khatar dheeraad ah.

Wax kasta oo baaritaan lagu kalsoonaan karo ah waa in la caddeeyaa diyaaradaha iyo xoogagga ku lug leh, haddii dadka rayidka ah la dhaawacay, yaa oggolaaday duqeymaha iyo haddii hawlgalladu waafaqsan yihiin sharciga khuseeya.

Awoodda Siyaasadeed ee Khilaafsan ee Dowladda Federaalka

Mas'uuliyiinta federaalka Soomaaliya iyo mucaaradka ayaa weli ku kala qaybsan doorashooyinka, heshiisyada dastuuriga ah iyo isbeddelka siyaasadeed ee dalka. Qofka mucaaradka ah ayaa khilaafsan awoodda dowladda ee ku aaddan in ay raacdo ajendaha iyada oo aan la helin heshiis siyaasadeed oo ballaaran.

Macnahaas, taageerada milatari ee shisheeye dhinac kaliya waxay khatar gelinaysaa in ay sii xoojiso khilaafka siyaasadeed halkii ay ka xallin lahayd. Taageerada milatari ma beddeli karto sharciyadda siyaasadeed, waxaana iskaashiga difaaca uusan noqon karin rukhsad lagu saameynayo tartanka siyaasadeed ee gudaha Soomaaliya.

Dowladda Federaalka waa in ay shaacisaa heshiisyada sharci iyo hawlgalka ee maamula ka qaybgalka milatari ee shisheeye. Baarlamaanka iyo hay'adaha kale ee kormeerka ku habboon waa in ay awoodaan in ay baaraan heshiisyadaas, oo ay ku jiraan oggolaanshaha hawlgallada hawada iyo ilaalinta ka hortagga dhaawaca dadka rayidka ah.

Turkiya, dhankeeda, waa in ay la shaqeysaa baaritaanno lagu kalsoon yahay oo muujinaya in agabka milatari ee ay leedahay aan loo isticmaalin in lagu xoojiyo khilaafka gudaha.

Haddii caddeymo lagu kalsoon yahay ay muujinayaan in xoogagga shisheeye loo isticmaalayo in lagu horumariyo ujeeddooyinka xisbiyada, Soomaaliya waa in ay dib u eegtaa shuruudaha xiriirka amnigaas. Soo celinta xakameynta ma aha in la diido dhammaan caawimada caalamiga ah; waxay ka dhigan tahay in la hubiyo in iskaashiga milatari uu u adeego amniga dalka halkii uu ka adeegsan lahaa danaha maamul siyaasadeed gaar ah.

WardheerNews