Soomaaliya: Dawlad Raadinaysa Hogaan Cajiib ah — Dib u Eegis Buug

Waxaa dib u eegay: Adan M. Ismail

Qoray: Dr Abdurahman Abdullahi (Baadiyow)

Daabacaha : Looh Press, Ingiriiska, UK

Sannadka : 2025

Bogagga : 386 bog

Bogga, Somalia: A State in Search of Exceptional Leadership, oo uu qoray Dr. Abdirahman Baadiyow, waa ku daris muhiim ah oo ku saabsan cilmi-baarista hogaaminta iyo maamulka Soomaalida. Soo dhawaanshihiisa waqtiga ku habboon ayaa u baahan dib u eegis.

Bogga wuxuu ku furmaa hordhac dheer oo uu qoraagu ku dhisayo aasaaska dhammaan mowduucyada muhiimka ah. Wuxuu u qaybiyaa laba qaybood.

Qaybta koowaad waxay bixisaa baaritaan dhameystiran oo ku saabsan maamulka iyo hogaaminta, oo ay ku jiraan aragtiyo iyo qaabab hogaamineed oo kala duwan. Qaybta labaad waxay bixisaa xisaabinta taariikheed ee laba ra'iisul wasaare hore, Abdirizak Haji Hussein iyo Abdullahi Issa, iyo madaxweynihii ugu horeeyay ee Soomaaliya, Aden Abdulle.

Bogga wuxuu ku soo gabagabeeyaa laba cutub oo madax-bannaan oo baaraya xannibaadda nidaamka siyaasadeed ee Soomaaliya ee casriga ah iyo soo jeedinaya xalal.

Qaybta koowaad, qoraagu si dolos ah ayuu u burburinayaa romantikada laba-geesoodka ah ee ku saabsan Soomaaliya dimuqraadi ah ama kali-talis ah oo caadi ah jiilalka ka dambeeya dagaalkii sokeeye. Wuxuu ku doodayaa in Soomaaliya aysan waligeed ahayn dowlad deggan, aan ka ahayn mid xoog leh.

Maamulka ayaa ahaa mid aan degganayn mar walba iyadoo xoojinta ay kala duwan tahay waqtiyada. Tani waa marka aan isticmaalno awoodda hay'adaha sida miisaanka xoogga jireed.

Si uu u caddeeyo, wuxuu aqoonsanayaa khaladaadka maamulka ee isdaba-joogga ah, kii ugu horreeyay wuxuu ahaa ka dib madaxbannaanida markii xukunka badhka ah ee guuleystaha uu kor u qaaday kalinimo, muran siyaasadeed iyo kalsooni darro bulsheed oo ku dhawaad keentay burburka jamhuuriyadda dhallinyarada ah. Wuxuu ku tilmaamay sanadahaas aasaasiga ah inay “ku guuldareysteen inay sii hayaan.” Tan labaad, wuxuu ku doodayaa, waxay timid markii milatarigu qabsaday awoodda, baabi'iyay dastuurka iyo joojiyay dhammaan rajadii dib-u-heshiisiinta.

Qaddarka dowladdu wuxuu ku haray rabitaanka hal Nin weyn oo ay taageerayaan koox siyaasadeed-milateri oo isku xiran.

Sida uu qoray qoraagu, guuldarada dagaalkii Ogaden waxay fursad u siisay saraakiil milateri oo fursad raadinaya inay isku dayaan afgambi, taasoo keentay in dowladda ay ka jawaabto cadaadis ballaaran oo kor u qaaday dareenka qabiilka. Isla mar ahaantaana, culayska dhaqaale ee martigelinta dad qaxooti ah oo tiro badan ayaa sii xumeeyay awoodda dowladda.

Kuwani waxay si wadajir ah u riixeen Soomaaliya marxaladdii saddexaad iyo tan ugu dambeysay ee burburkeeda. Si guud, xisaabtan marxaladeed wuxuu muujinayaa in dhibaatooyinka maamulka Soomaaliya aan lagu koobi karin maamuladii ka dambeeyay dagaalkii sokeeye, balse ay ku fidsan yihiin dhammaan muddadii ka dambeysay gumeysiga.

Sidoo kale, burburka dowladda ma aha dhacdo degdeg ah oo ay sameeyeen shaqsiyaad gaar ah, ha noqdeen hogaamiyeyaasha milateriga ama dhaqdhaqaaqyada qabiilka, sida ay qaar ka mid ah xisaabinta caadiga ah ay u muuqato inay soo jeedinayaan. Halkii, masiibada 1991 waxay ahayd natiijada seddexdaatan sano oo xukun xumo ah oo rayid iyo milateri ah.

Si loo dhiso xiriir taariikhi ah oo ku saabsan maamul xumada Soomaaliya, qoraagu wuxuu ku eedeeyaa tijaabada maamul ee Islaamiyiinta kadib dagaalkii sivilka Soomaaliya inay ku guuldareysatay inay tixgeliso xeerka aasaasiga ah ee "baro Islaamka iyo baro macnaha." Guuldarada Midowga Maxkamadaha Islaamiga (ICU) ee ah inay u turjunto isku-dhafka dhuleed ee koonfur dhexe Soomaaliya, oo qoraagu ku tilmaamay "waqti muhiim ah oo taariikhda Soomaaliya dhawaanahan", barnaamij dhamaystiran oo dib u soo nooleynta dowlad Soomaaliyeed ayaa muujinaysa farqiga u dhexeeya codsiga hadalka ee Islaamiyadda iyo baahiyaha dhabta ah ee maamul dowladeed. Qoraagu wuxuu gaaraa gabagabo murugo leh oo ku saabsan maamulkii Soomaaliya ee waqtiyadii kala duwan, isagoo leh "haddii ay tahay dimuqraadiyad, kali talis ama Islaamiyiin, caddeynta kama dambaysta ah waxay ahayd guuldarada lagu dhisayo Dowlad Soomaaliyeed oo shaqeyneysa in ka badan lixdan iyo siddeed sano." Si kastaba ha ahaatee, jawaabtiisa ku aaddan dhaliisha waxay leedahay cod murugo leh oo ah maxay noqon lahayd : fursaddii la waayay ee lagu hagaajin lahaa dimuqraadiyadda jamhuuriyadda iyadoo la beddelayo maamul-wadaagga iyadoo la adeegsanayo wakiilnimo ka tarjumaysa ka hor intaan la qabsan milatariga.

Marka uu xaqiijinayo dimuqraadiyadda wakiilnimada, qoraagu marka hore wuxuu ka hadlayaa qiyamka Soomaalida asaliga ah. Wuxuu ogaanayaa in sharciga caadiga ah ( xeer ) iyo shirka dhaqameed ( shir ) ay ka tarjumayaan mabaadi'da maamul wadaag ah oo la jaanqaadaya wakiilnimo ka tarjumaysa.

Kadib, wuxuu xiriir la sameeyaa dhaqamadan fikradaha Islaamiga ah ee maamul wadaag ah, isagoo tixraacaya soo jeedinta Ibn Khaldun ee ah in mabaadi'da maamul Islaami ah ay la jaanqaadi karaan aragtiyo kala duwan oo ay ku habboon yihiin nafsiga bulshada ee qabiil ahaan abaabulan. Kadib markii uu dhisay dooddan laba-geesoodka ah, qoraagu wuxuu si cad u sameeyaa kiiska dimuqraadiyadda wakiilnimada oo ku habboon Soomaaliya.

Dhanka waxqabadka, wuxuu soo jeedinayaa in la sameeyo 5% xadka doorashooyinka baarlamaanka, iyadoo xisbiyadu ay sameynayaan dowlad ku saleysan saamigooda kuraasta baarlamaanka. Tusaale ahaan, xisbi haysta 30% kuraasta ayaa heli doona saamiga ku habboon ee jagooyinka dowladeed. Qoruhu wuxuu tan u soo bandhigayaa sidii hab lagu xallinayo khilaafka siyaasadeed ee bulsho qabiil.

Qodob xiiso leh oo ku jira qaybta labaad ayaa ah qaabka qoraaga uu u maareynayo hogaaminta hogaamiyeyaasha ku jira buugga. Taariikhda siyaasadeed ee Soomaalida badanaa waxay diiradda saartaa dhaqanka hogaamiyeyaasha ee goobta siyaasadda, marar badanna ma fiiriso sida dhaqankani uu u noqon karo dib-u-celinta aan la dareemin ee khibradaha aasaasiga ah.

Qoruhu wuxuu soo bandhigayaa xiriir xooggan oo u dhexeeya shakhsiyadda deggan ee Aden Adde iyo noloshiisa aasaasiga ah ee ku dhashay qabiil yar oo aan xukumin, carruurnimo orphan ah oo laga yaabo inay baray inuu deggan yahay, soo exposure hore oo uu u helay daaweynta faashistiga Talyaaniga oo abuuray necebnaanta shakhsiyadda xukunta, iyo dabeecad iskiis u sameysay oo u janjeerta inuu ixtiraamo madaxbannaanida dadka kale.

Sidoo kale, qaabka hogaaminta xooggan ee Ra’iisul Wasaare Abdirizak iyo mararka qaarkood hogaamintiisa is-qab-qabsi leh iyo xasuuqdiisa ka dhanka ah mucaaradka siyaasadeed ayaa lagu xusay carruurnimadiisa ee gobolka adag ee Mudug oo caan ku ah khilaafka qabiilka joogtada ah iyo ruuxa adkeysiga leh ee guur-guura. Habkan xiriirinta khibradaha aasaasiga ah iyo marxaladda hogaaminta siyaasadeed ayaa bixiya koodh khiyaano ah oo lagu turjumo caadooyinka hogaamiyeyaasha siyaasadeed ee kadib dagaalkii sivilka.

Qaybaha ugu dambeeya, qoraagu si isdaba joog ah ayuu u baarayaa caqabadaha aasaasiga ah ee dhismaha dowladnimo ee Soomaaliya wuxuuna soo jeedinayaa waddo kale oo uu ku magacaabo Aragtida Dhameystiran ee Dhaliisha. Wuxuu ku bilaabayaa inuu faahfaahiyo astaamaha la dejiyey ee dhaqanka siyaasadeed ee Soomaaliya, oo ay ku jiraan noocyadiisa kala duwan ee siyaasadda elitka, ka hor inta uusan u jeedin dhaliil ku saabsan nidaamka siyaasadeed ee 4.5 oo uu ku doodayo in la sameeyay sidii heshiis ku meel gaar ah laakiin tan iyo markaas u beddelay caqabadda muuqata ee joogtada ah ee dhismaha dowladnimo.

Maadaama sharciyadda siyaasadeed lagu helayo xiriirka qabiilka, waxaa laga soo infer-gareyn karaa qoraaga in siyaasadda Soomaaliya ay si dabiici ah u tahay tartan aan waxba ka dhimanayn oo u dhexeeya qabiilo si looga hortago hirgelinta nidaam siyaasadeed oo mideysan iyo “dowlad sharci ah oo gacanta ku haysa dhulka Soomaaliyeed.” Si loo xalliyo dhibaatadan socotay shan iyo toban sano, qoraagu wuxuu soo jeedinayaa Qaab-dhismeedka Wada-xaajoodka Dhamaystiran (IRF) oo ku dhisan lakabyo badan oo wada-xaajood ah: bulshada iyo dowladnimada, elitka siyaasadeed, qabiilo, iyo dib-u-habeynta awoodda dhaqameed.

Faa'iidada labada cutub ee ugu dambeeya ayaa ah in ay si aan toos ahayn u diidan yihiin sheekooyinka xooggan ee muujinaya in qalalaasaha siyaasadeed ee Soomaaliya uu yahay caddeyn muujinaysa bulsho u janjeerta khilaaf aan dhammaad lahayn. Halkii, waxay soo jeedinayaan in dhibaatadu ay ka tarjumayso bulsho ay hogaamiyayaashu si joogto ah oo taxadar leh u wada xaajoonayaan nidaamka siyaasadeed ee bulshadoodu rabto inay is maamusho.

Aragtidan, waxa laga yaabaa in loo akhriyo sidii guuldarro lagu dhisayo xasilooni siyaasadeed oo waarta, kaliya waa silsilad tijaabooyin siyaasadeed oo ay hogaaminayaan hogaamiyayaasha, laga bilaabo dimuqraadiyadda jamhuuriyadda markii la xoreeyay, ilaa sooshiyalismka kacaanka ilaa nidaamyada siyaasadda Islaamka iyo qabiilka ee hadda jira. Sameynta iyo burburinta dhaqanka siyaasadeed ee Soomaalida ayaa ka duwan bulshooyinka badan ee Afrika kuwaas oo nidaamyadooda siyaasadeed ay ku xayiran yihiin fikradaha hay'adaha ee laga dhaxlay xukunkii gumeysiga.

Macnaha ugu dambeeya ayaa ah in maamulidda Soomaaliya, ilaa hadda, ay tahay mid ay hogaaminayaan hogaamiyayaashu. Si kastaba ha ahaatee, iyadoo la tixgelinayo dabeecaddan isbeddelka leh ee ka dhalanaysa wada hadalka joogtada ah, waxaa laga yaabaa in tijaabada xigta ay ka timaado hoose: kacaanka dadweynaha.

Dhanka muhiimka ah, buuggu ma laha soo jiidasho. Caadi ahaan, shaqooyinka noocan ah waxay muujinayaan jihada aqooneed ee aan la dafiri karin.

Qaar waxay si weyn u yihiin kuwo akadeemiyadeed waxayna ka soo xigtaan suugaan ballaaran. Sidoo kale waxay la falgalaan aragtiyo iska soo horjeeda si ay akhristayaasha u wargeliyaan oo u oggolaadaan inay horumariyaan ra'yiyo madax-bannaan si ay u gaaraan gabagabooyinkooda ku saabsan mowduuca.

Qaar kalena waa dooddo waxayna ku dhisan yihiin fikrad dhexe oo qoraagu doonayo inuu ku caddeeyo inay tahay tan kaliya ee saxda ah iyada oo la adeegsanayo caddeymo si taxadar leh loo diyaariyey. Buuggan midna ma ahan.

Meelo qaar, waxay u akhrisan tahay sidii daraasad akadeemiyadeed oo adag. Meelo kale, waxay qaadataa dabeecadda shaqo dood ah.

In kasta oo labadaasi aysan si isdaba-joog ah u noqon karin, qoraagu ma isku xidhin iyaga si ay u noqdaan laf-dhabar aqooneed oo isku dhafan. Tani waxay ka dhigeysaa mid adag akhristaha inuu dareemo nafta buugga.

Boggu sidoo kale wuxuu la kulmaa culeys macluumaad oo aan la jaanqaadi karin saxnaanta. Waxaa jira soo noqnoqoshada fikradaha, doodaha iyo caddeymaha aan loo baahnayn inkastoo qoraagu uu aqoonsanayo oo uu sharxayo tan hordhaca.

Mararka qaarkood, fikradaha waxay u muuqdaan kuwo aan habaysanayn ama aan macquul ahayn. Mar kale, su'aalo iyo dooddo hami leh ayaa la soo bandhigay iyada oo aan si ku filan loo faahfaahin.

Tusaale ahaan, hal mar, qoraagu wuxuu weydiinayaa: “Waa maxay farqiga u dhexeeya aragtiyada Islaamiga ah iyo kuwa secular ee hogaaminta?” Halkii uu ka samayn lahaa falanqeyn isbarbardhig ah oo dhameystiran oo la jaanqaadi karta culayska su'aasha, wuxuu bixiyaa kaliya hal farqi ka hor inta uusan u gudbin monologue saddex faqradood ah oo ku saabsan dhaqanka tusaalaha ah ee Nebiga Maxamed. Sidoo kale, doodda ku saabsan empiricism iyo rationalism ee dimuqraadiyadaha Galbeedka, oo qoraagu uu qiray oo uu sheegay “inay raacaan mabaadi'da ka tarjumaya qiyamka anshaxa ee Islaamka” ayaa la dhaafay.

Sharciga caadiga ah, qoraagu wuxuu ku dhawaaqayaa romantisimo aan caadi ahayn oo ku saabsan ku darista sharciga dowliga ah. Marka hore, sharciga caadiga ah ee Soomaaliyeed ma laha taariikh hore oo ah qaab sharciyeed maamula dowlad nidaamsan oo ka horreysay gumeysiga, taasoo ka dhigi lahayd in lagu daro heerka dowliga ah mid sahlan.

Si la fahmi karo, xaddidaaddan qayb ahaan waxaa sabab u ah kala qaybsanaanta qabiilka ee bulshada Soomaaliyeed oo carqaladeysay horumarinta jir sharci oo faahfaahsan oo si caalami ah loo aqoonsan yahay. Waxaa laga yaabaa in hal istisna uu yahay Issa, oo “xeer”kooda la qorey dhawaan.

Xitaa tan, maadaama qorisaydu ku tiirsan tahay xusuus shaqsiyeed, waxaa laga yaabaa in aan si buuxda loo ilaalin waxyaabihii asalka ahaa ee hoos u dhigaya shuruucda caadiga ah ee Soomaaliyeed sida aan ku filnayn. Su'aasha dhexe, sidaas darteed, waa tan: haddii sharciga caadiga ah ee Soomaaliyeed uu si weyn u jiro sida qaybo kala duwan oo dhaqanka ah halkii uu ka ahaan lahaa qaab sharciyeed oo si ku filan u dhameystiran, sidee ayaa loogu dari karaa jirka sharciga Islaamiga ah ee si wanaagsan loo aasaasay?

Qaladka ayaa noqda mid aad u muuqda marka aan tixgelinno kala qaybsanaanta dhaqaale ee bulshada Soomaaliyeed ee u dhaxaysa xoolo-dhaqatada guur-guurada, beeraleyda deggan, iyo dadka xeebaha ku nool, iyadoo dadka xeebaha ku nool ay ka kooban yihiin dad aan Soomaali ahayn oo tiro badan. Lakabka koowaad ee qaladka ayaa ah sida loo heshiin karo fikradaha kala duwan ee dhaqanka ee xoolo-dhaqatada iyo xoolo-dhaqatada beeraleyda?

Marka labaad, sidee loo xallin doonaa aqoon la'aanta dadka aan Soomaali ahayn ee Soomaaliya ee ku aaddan shuruucda dhaqanka Soomaaliyeed? Intaa waxaa dheer, shuruucda dhaqanka lafteedu, si yaab leh, ma aha kuwo si khasab ah u muujinaya mabaadi'da maamulka ka mid noqoshada.

Qabiilo qaar ayaa isugu arka inay ka sarreeyaan kuwa kale, halka fasiraadda waxyaabaha ku jira “xeer” ay weli tahay meel ay ku kooban yihiin ragga si wax ku ool ah uga reebaan dumarka Soomaaliyeed go'aan qaadashada. Maahan in tani ay ka dhigan tahay in xeer Soomaaliyeed uu ka gaabiyo shuruudaha aasaasiga ah ee maamulka bulshada casriga ah?

Sidaas darteed, ma ahayn mid xikmad leh in qoraagu uu si aan dhaleecayn lahayn u soo qaato shuruucda dhaqanka Soomaaliyeed ka hor inta aan la baarin xooggooda iyo xaddidaadahooda.

Qoraaga ayaa si cad u sheegaya in Dagaalkii Ogaden uu yahay sabab dhow oo keentay burburka dowladnimo ee Soomaaliya, taasoo aan si buuxda u sax ahayn. Dunida oo dhan iyo taariikhda dhexdeeda, dalal ayaa dagaal galay sababo kala duwan awgood, hase yeeshee dagaalku naftiisa ma ahan mid had iyo jeer keena burburka dowladnimo.

Masar, tusaale ahaan, waxay dagaalo ku qaadday sababo la mid ah kuwa Soomaaliya, halka Itoobiya ay la dagaalantay Ereteriya dagaalkii 1998-2000. Labada dal midna ma burburin dagaal ay la galeen dal kale.

Sirta ayaa ahayd in la bilaabo dib-u-habeyn dhammeystiran oo ka dambeysa dagaalka. Masar, waxay ahayd Infitah ama Siyaasadda Albaabka Furan oo lagu sameeyay Qoraalkii “Oktoobar” ee Sadat 1974.

Haddii Nasser uu noolaan lahaa ka dib 1973, waxaa shaki ku jira in Masar ka dib dagaalka ay ku jiri lahayd xaalad deggan sida maanta. Itoobiya, dhanka kale, ololaha dib-u-habeynta Tehadso ama ololaha cusboonaysiinta, qaadashada moodeelka “dowladda horumarineed” iyo demobilisation-ka 100,000 askari.

Marka la eego Soomaaliya, arrinta ugu weyn ee saameyn leh ayaa ahayd fashilka ah in la sameeyo dib-u-habeyn ka dambeysa dagaalka, ma ahan dagaalka naftiisa. Dagaalku ma u xukumay Soomaaliya cadawga joogtada ah ee Itoobiya? Haddii Itoobiya ay ka soo horjeedday dhalashada Jamhuuriyadda Soomaaliya tan iyo bilowgii, waa wax aan macquul ahayn in la qiyaaso inay marna aqbali doonto jiritaankeeda, xitaa haddii Siad Barre ama hogaamiye kale oo Soomaali ah uu ka raali gelin lahaa.

Isku dayga in la iska indho-tiro doorka muhiimka ah ee dib-u-habaynta kadib dagaalka, iyadoo si kale loo xoojinayo Dagaalkii Ogaden sida sababta burburka dowladnimo ee Soomaaliya, ayaa ah wax laga qoomamoodo marka la eego, taas oo ah khiyaano aqooneed oo ka mid ah inta badan shaqaalaha NGO-yada Soomaaliyeed, cilmi-baarayaasha, iyo faalloonayaasha kadib dagaalkii sokeeye. Inkastoo isku daygan uu ka dhashan karo awood xaddidan oo lagu falanqeeyo taariikhda, suurtagalnimada ololaha qarsoon ee niyad-jabinta taariikhiga ah iyada oo loo marayo codadka Soomaaliyeed ee aan ka warqabin ama xitaa ka qaybqaadanaya lama diidi karo.

Ujeedada muuqata ee tan ayaa ah in lagu eedeeyo garaadka siyaasadeed ee Soomaaliyeed iyadoo lagu qasbayo jiilasha kadib Dagaalkii Ogaden inay ku jiraan dambi taariikhi ah oo nafsiyan ka dhigta hogaamiyeyaasha mustaqbalka kuwo aan awoodin inay qaadaan talaabooyinka lagu xaqiijinayo himilooyinka qaran ee jiilalka. Qoruhu, si og ama si aan ogayn, wuxuu soo saaraa dambi aqooneed oo ku saabsan qasbida dambi.

Marka la eego in qoraagu si ballaaran u isticmaalo ‘hoggaamiyeyaasha aan caadiga ahayn’ taasoo qaadaysa codka hoggaaminta, qoraal muhiim ah ayaa ah suurtagalnimada in “hoggaamiyeyaasha” si qaldan loogu tilmaamo hoggaamiyeyaasha ku jira buugga. Sida aan u arko, hoggaaminta waxay ku saleysan tahay laba sifo oo waaweyn: aaminsanaan iyo awood damiir leh oo ku wajahan in la raaco iyada oo aan loo eegin dhammaan caqabadaha.

Steinberg oo ku qoran taariikh nololeedkiisa la amaanay ee Bismarck wuxuu sifooyinkan u yaqaanaa “nafta madax-bannaan”— marka hoggaamiyuhu ka sarreeyo dhammaan muwaadiniintiisa ma ahan oo kaliya aaminsanaan hal dhinac ah iyo awood damiir leh oo aan la wiiqi karin laakiin sidoo kale garaad aan la barbar dhigi karin. Qoraagu naftiisa wuxuu aqoonsan yahay sifooyinkan hoosta Aragtida Ragga Waaweyn oo siinaysa hoggaamiyeyaasha suurtagalka ah sifooyin dabiici ah oo ka soocaya “dadweynaha guud.” Dhammaan aragtiyaha kale, sida aan u maleynayo, waa kuwo labaad aragtidan gaarka ah.

Laakiin xariiqda dhuuban ee u dhaxaysa hoggaamiye iyo diktaatoor waa dhiirigelintooda kala duwan: kan hore waxaa ku hogaaminaya aaminsanaan taasoo ka dhigi karta inuu noqdo mid xad-dhaaf ah oo ku wajahan raacitaanka ujeedo weyn halka kan dambe, uu ku hogaaminayo hami iyo is-dhiirigelin aan qoto dheerayn.

Marka la eego astaamahan, in Soomaaliya ay waligeed haysatay hoggaamiye dowladeed ayaa ka shaki badan xaqiiqda, aan ka hadalno in saddexda hoggaamiye ee la xusay ay runtii “ka duwan yihiin.” Saddexdaas, Cabdullahi iyo Cabdirizaq, inkastoo ay leeyihiin tayooyin kale oo wanaagsan, waxay ka maqnaayeen dabeecadda aan la is waafajin karin ee hoggaamiyeyaasha dowladeed maadaama ay ku qasbanaayeen inay ka tanaasulaan fikradaha dimuqraadiga ah ee ay ku faanaan iyo kuwa ay ku ballanqaadeen inay ilaashadaan. Tani waxay ka muuqataa is-afgaradkoodii dambe iyo adeeggoodii dadweynaha ee xukunka kaligii taliska ah ee shuuciga.

Aden Adde, dhanka kale, inkastoo uu ka mid yahay kuwa ugu mabda'a badan labada kale, wuxuu ka maqnaa firfircoonida siyaasadeed ee lagama maarmaanka u ah hoggaaminta dowladeed, daciifnimo taasina waxay su'aal gelinaysaa shahaadadiisa hoggaamineed. Intaa waxaa dheer, midkoodna saddexda ma muuqdo inuu leeyahay caqliga aan caadiga ahayn ee madax-bannaan ama xitaa waxbarasho heer sare ah.

Runtii, jiilka xornimada Soomaaliya wuxuu ka helaa sharaf muhiimadda taariikheed ee xilligii ay ku noolaayeen, ma ahan tayooyin hoggaamineed oo ka soocaya inay noqdaan hoggaamiyeyaasha dowladeed.

Ugu dambeyntii, qoraagu wuxuu isticmaalaa erayga “deggan Soomaali” isagoo tixraacaya yoolalka dhuleed ee Soomaaliya weyn. Erayga ku habboon wuxuu ahaa “dhulalka Soomaali.” Farqiga u dhexeeya waa xoogga la saaray.

Midda hore waxay muujinaysaa joogitaanka dadka ee juqraafi gaar ah halka midda dambe ay tilmaamayso lahaanshaha dhulka. Ka fikir sidan.

Minnesota waxay hoy u tahay 100,000 oo deggan Soomaali, laga yaabee in ay ka badan tahay toban jeer Gunagado oo ku yaal Jarar. Si sax ah, Minnesota waa dhul Soomaali ah halka Gunagado uu yahay dhul Soomaali.

Farqigaani wuxuu ka dhigan yahay in degganaanshaha la joojin karo wakhti kasta halka lahaanshaha dhulka uu yahay xaq joogto ah. Saameynta ka dhalan karta isticmaalka eray khaldan oo la mid ah tuhunka dagaalka Ogaden waa in ay xoojiso sheekooyinka qadiimiga ah ee imperialist-ka Habesha kuwaas oo muddo dheer ku sawiray dadka Soomaaliyeed ee Geeska Afrika sidii raxan socdaal ah oo aan lahayn xiriir waara oo dhul kasta ah.

Aden M. Ismail

Email: [email protected]

——-

Aden waa qalin-jabiyayaal ka tirsan Daraasadaha Caalamiga ah ee Jaamacadda Nairobi, Qeybta Diblomaasiyadda iyo Daraasadaha Caalamiga ah (DDIS), isagoo leh danaha aqooneed iyo xirfadeed ee diblomaasiyadda, amniga caalamiga ah, iyo daraasadaha istiraatiijiga ah.”