Caasimaddu ma dhul la kala leeyahay mise xarun dadka ka dhexeysa?

Caasimaddu ma aha oo keliya magaalo ay ku yaallaan xarumaha dowladda, balse waa astaan muujinaysa midnimada, awoodda iyo wadajirka bulshooyinka uu maamulkaasi matalo. Sidaas darteed, doorashada caasimaddu waxay leedahay muhiimad siyaasadeed, dhaqaale, bulsho iyo amni oo ka weyn magacaabista magaalo xarun u noqota dowladda.

Soomaaliya, burburkii dowladdii dhexe kaddib, waxaa soo ifbaxay doodo la xiriira maqaamka Muqdisho iyo cidda xaqa u leh maamulka caasimadda qaranka. Doodo la mid ah ayaa ka jira qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada, halkaas oo xulashada caasimaddu ay mararka qaarkood la xiriirto sheegashooyin taariikheed, degaan, awood-qaybsi iyo xiriirka beelaha.

Marka laga eego dhinaca maamulka iyo juquraafiga, caasimaddu waa inay awood u leedahay martigelinta hay'adaha dowladda, fududeynta xiriirka bulshada iyo maamulka, iyo bixinta adeegyada lagama maarmaanka ah. Waxaa sidoo kale muhiim ah isku xirnaanta deegaannada, helitaanka gaadiidka, kaabayaasha dhaqaalaha iyo fududeynta in muwaadiniintu gaaraan xarumaha maamulka.

Nabadgelyada, goobta juquraafiyeed iyo dhexdhexaadnimada bulshada ayaa iyaguna muhiim u ah xulashada caasimadda. Waxaa mudan in la tixgeliyo in caasimaddu aanay ku oollin meel si gaar ah ugu nugul colaadaha xuduudaha, duullaanka dibadda ama go'doominta, isla markaana ay noqoto xarun ay bulshooyinka kala duwan si siman u aqbali karaan. Hase yeeshee, dhexdhexaadnimadu macnaheedu ma aha in magaalada aanay beel gaar ahi u badnaan karin, balse waa in xuquuqda dadka deggan la dhowro, maamulka loo dhan yahay, bulshooyinka kalena ay ku kalsoonaan karaan.

Caasimaddu ma qayb bay ka tahay Awood-qaybsiga beelaha?

Waxaa muhiim ah in la isweydiiyo sida xulashada caasimadaha maamul-goboleedyada dawladda federaalka ah ee Soomaaliya ay ugu xirmayso awood-qaybsiga beelaha. Mararka qaarkood, halkii caasimadda lagu dooran lahaa shuruudo maamul, juquraafi, amni iyo dhaqaale, waxaa soo baxa dood ku dhisan in haddii beel hesho madaxtinnimada, beel kale lagu qanciyo caasimadda. Tani waxay caasimadda ka dhigaysaa qayb ka mid ah xil-qaybsiga siyaasadeed, halkii ay ahaan lahayd xarun maamul oo loogu talagalay danaha guud.

Tusaale ahaan, doodaha Hirshabeelle waxaa ka mid ah aragtida ay qabaan qaar ka mid ah bulshada Hiiraan ee ku saabsan isku darka madaxtinnimada iyo caasimadda Jowhar. Sidoo kale, doodaha Jubbaland waxaa ka muuqda aragtiyo la xiriira Bu'aale, Baardheere iyo sida awoodda siyaasadeed iyo xarunta maamulka loogu qaybinayo deegaannada iyo beelaha. Muqdisho lafteeda, waxaa ka jira dood ku saabsan sida la isugu waafajinayo xuquuqda bulshada deegaanka, maqaamka caasimadda qaranka iyo matalaadda muwaadiniinta Soomaaliyeed.

Su'aasha aasaasiga ahi waxay tahay: Ma habboon tahay in caasimad lagu go'aamiyo heshiis awood-qaybsi beeleed, mise waa in lagu saleeyaa shuruudo maamul, dhaqaale, juquraafi, amni iyo bulsho oo ka madax bannaan cidda xilka siyaasadeed haysa?

Waxaa kaloo mudan in la isweydiiyo in nidaamka federaalku wax ka beddelay awood-ururintii lagu dhaliili jiray dowladdii dhexe, mise uu isla qaabkii dib uga abuuray heer dowlad-goboleed. Haddii caasimaddu noqoto meesha ay ku ururaan awoodda, hantida iyo fursadaha dhaqaale, iyadoo deegaannada kale ay dareemayaan in laga qadiyay matalaad iyo adeegyo, waxaa dhici karta in federaalku dib u soo nooleeyo qaar ka mid ah dhibaatooyinkii loo sameeyay inuu wax ka qabto.

Gunaanad Ugu dambayn, su'aasha ugu muhiimsani ma aha oo keliya magaalada xaqa u leh inay noqoto caasimad, balse waa sida loo dhisi karo caasimad mideysa bulshooyinka kala duwan, sugta nabadgelyada, xaqiijisa maamul loo dhan yahay, isla markaana dhiirrigelisa horumar dhaqaale oo aan ku koobnaan magaalada caasimadda ah. Sidaas darteed, dooddu waa inay ka gudubtaa su'aasha ah yaa magaalada leh? una gudubtaa sidee loo dhisi karaa caasimad dhowraysa xuquuqda dadka deggan, isla markaana ay bulshada inteeda kale u aragto xarun ay si siman wax ugu leedahay?

Waxaa xusid mudan in doodda maqaamka caasimadda qaranku ay ka qoto dheer tahay tan caasimadaha dowlad-goboleedyada. Waxay martigelisaa hay'adaha qaranka, safaaradaha shisheeye iyo xarumo kale oo ay ku xiran yihiin hanti ma-guurto ah, kaabayaal dhaqaale iyo maalgashi aan si fudud loo rari karin.

Sidaas darteed, go'aanka ku saabsan caasimadda qaranku wuxuu leeyahay cawaaqib siyaasadeed, dhaqaale iyo diblomaasiyadeed oo u baahan qiimeyn gaar ah. Arrimahan, gaar ahaan maqaamka Muqdisho, suurtagalnimada beddelidda caasimadda iyo saameynta ka dhalan karta, waxaan si faahfaahsan ugu falanqeyn doonaa daraasad ka madax bannaan qoraalkan kooban.