Dowladda Muqdisho oo Ku Socota Dareen: Sida FGS ay u Dhibeyneyso Federaalka Maaliyadeed

Waxaa qoray Abdullahi A. Nor

Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay u muuqataa inay ku guuleysatay qaab gaar ah oo maamul: go'aanada marka hore qaado, cawaaqibka la kulma kadib, ka dibna kuwa diida ayaa lagu eedeeyaa inay horumarka qaranka ka hor istaagayaan. Dadaalkoodii ugu dambeeyay ee lagu dhisayo Hay'adda Dakhliga Qaranka iyada oo aan marka hore heshiis la gaarin Dowladaha Xubnaha Federaalka waa tusaale kale oo muujinaya dowlad ku shaqeysa dhiirigelin siyaasadeed halkii ay ka ahaan lahayd qorshe dastuuriga ah.

Muranku ma aha xirfadaha xirfadeed ee Faysal Maxamed Hashi, oo Golaha Federaalka uu magacaabay Agaasimaha Guud ee Hay'adda Dakhliga Qaranka. Khibradiisa maamulka dakhliga waxay noqon kartaa mid weyn. Su'aasha dhabta ah ayaa ah sababta Muqdisho u aaminsan tahay inay dhisi karto hay'ad maaliyadeed oo qaran oo ay magacaabi karto hogaaminteeda ka hor inta aan heshiis la gaarin Dowladaha Xubnaha Federaalka ee waajibaadka maaliyadeed ee hay'adda laga filayo inay maamusho.

Jubaland si sax ah ayay u diiday qaabkan, iyadoo ku dhawaaqday in aan la talin ama aan lagu lug lahayn habka. Wasaaradda Maaliyadda iyo Horumarinta Dhaqaalaha ayaa diiday magacaabista, su'aal gelisay sharciyadda habeynta hay'adeed iyo ku dhawaaqday joojinta iskaashiga maaliyadeed ee Dowladda Federaalka ilaa heshiis la gaaro.

Khilaafka, oo ay warbaahinta Soomaaliyeed soo tebiso, wuxuu muujinayaa daciifnimo aasaasi ah oo ku jirta habka Muqdisho ee maamul federaal: fikradda joogtada ah ee ah in ku dhawaaqista go'aan federaal ay la mid tahay helitaanka heshiis qaran. Ma aha.

Dastuurku Maaha Talo Dowladeed

Dastuurka KMG ah ee Soomaaliya wuxuu si cad u qeexayaa mabaadi'da maamula xiriirka ka dhexeeya Dowladda Federaalka iyo Dowladaha Xubnaha Federaalka. Ma siinayo Muqdisho awood aan xadidnayn si ay u go'aamiso qaybinta awoodaha iyo kheyraadka kaliya sababtoo ah waxay ku taallaa caasimadda federaalka.

Qodobka 54 – Qaybinta Awoodaha – wuxuu sheegayaa in qaybinta awoodaha iyo kheyraadka ay tahay in lagu heshiiyo oo lagu gorgortamo Dowladda Federaalka iyo Dowladaha Xubnaha Federaalka.

Qodobkan wuxuu muhiim u yahay khilaafka hadda jira. Dastuurku wuxuu tilmaamayaa afar meelood oo loo qoondeeyey Dowladda Federaalka: arrimaha dibadda, difaaca qaranka, jinsiyadda iyo socdaalka, iyo siyaasadda lacagta. Maamulka maaliyadeed ee federaalka ma aha mid ka mid ah mas'uuliyadaha si gaar ah loo qoondeeyey.

Macnaha dastuuriga ah waa cad: qaybinta mas'uuliyadaha maaliyadeed iyo kheyraadka waa in lagu heshiiyo halkii laga go'aamin lahaa si kali ah. Xitaa si toos ah, Qodobka 122 – Mabaadi'da Maaliyadda Dadweynaha – wuxuu bixinayaa in mabaadi'da maaliyadda dadweynaha lagu gorgortamo Dowladda Federaalka iyo Dowladaha Xubnaha Federaalka sida ku xusan Dastuurka. Tani ma aha xushmad siyaasadeed oo ikhtiyaari ah. Waa shuruud dastuuriga ah. Akhriso Qodobbada 54 iyo 122 ee Dastuurka KMG ah ee Soomaaliya .

Mogadishu ma xaqiijin karto in ay xoojineyso hay'adaha maaliyadeed ee qaranka iyadoo ka boodaysa habka dastuuriga ah ee loogu talagalay in lagu heshiiyo mas'uuliyadaha aasaasiga ah. Dhibaatadu ma ahan abuurista Hay'adda Dakhliga Qaranka.

Soomaaliya waxay u baahan tahay maamul dakhliga oo xooggan, u hoggaansamid wanaagsan oo canshuurta ah iyo maareyn maaliyadeed oo dadweyne oo waxtar leh. Dhibaatadu waxay tahay isku dayga in la dhiso hay'adda ka hor inta aan la xallin heshiisyada maaliyadeed ee federaalka ee ay tahay in ay ka shaqeyso.

Taasi waa waxa ay ka dhigan tahay in gaadhiga la dhigo ka hor fardaha.

Maqaalku 50: Mogadishu Ma Leh Dhammaan Ilaha Dakhliga

Maqaalku 50 ee Dastuurka wuxuu dejinayaa mabaa'diida federaalnimada, oo ay ku jiraan iskaashiga, qaybinta cadaalad ah ee kheyraadka iyo qoondeynta mas'uuliyadaha ururinta dakhliga heerka dowladda ee ugu habboon in ay si waxtar leh u fuliso. Mabda'kan wuxuu si toos ah u wajahaya fikradda ah in dhammaan maamulidda dakhliga ay si otomaatig ah ugu urursan tahay Mogadishu.

Nidaamka federaalka ee dhabta ah wuxuu aqoonsan yahay in heerar kala duwan oo dowladda ay leeyihiin mas'uuliyado dastuur ahaan la ilaaliyo. Ujeedadu waa in la isku duwo mas'uuliyadahaan, la baabi'iyo ku celcelinta iyo in la sameeyo heshiisyo la saadaalin karo oo lagu wadaago kheyraadka qaranka.

Hay'adda Dakhliga Qaranka ma noqon karto si sharci ah gaadiid loogu qaado mas'uuliyadaha maaliyadeed ee dowladaha xubnaha ah iyada oo aan la haysan qaab dastuur iyo sharci oo la isku raacay. Dowladda Federaalka waa inay sharaxdo dakhliga ku hoos jira maamul federaal, kuwaas oo ku haraya mas'uuliyadaha dowladaha xubnaha ah, sida ilaha dakhliga isku dhafan loo maamuli doono iyo sida dakhliga ka dhasha loo qaybin doono.

Kuwaas waa su'aalo aasaasi ah. Waa in la xalliyo ka hor magacaabista hoggaanka hay'adda. Akhriso Qodobka 50 – Mabaadi'da Federaalka .

Qodobka 51: La-tashigu ma aha wax Muqdisho iska indho-tiri karto

Habka Dowladda Federaalka sidoo kale wuxuu keenayaa su'aalo ku saabsan Qodobka 51 , kaas oo maamula xiriirka wada-shaqeyn ee u dhexeeya heerarka kala duwan ee dowladda. Qodobkani wuxuu u baahan yahay dowladaha inay iskaashadaan, ixtiraamaan mas'uuliyadaha dastuuriga ah ee midba midka kale iyo inay wadaagaan macluumaadka ku saabsan siyaasadaha iyo hawlaha saameynaya awoodda heerarka kale ee dowladda.

Waxa kale oo uu bixiyaa shir sanadle ah oo ay isugu yimaadaan madaxda fulinta ee Dowladda Federaalka iyo Dowladaha Xubnaha Federaalka si ay uga wada hadlaan oo ay ku heshiyaan horumarinta dhaqaalaha qaranka, kor u qaadista hantida qaranka iyo wadaagista macluumaadka.

Maxay tahay ujeedada haysashada noocan ah mashaariicda dastuuriga ah haddii Dowladda Federaalka ay sii wado heshiisyada maaliyadeed ee waaweyn ee qaranka iyada oo aan marka hore la helin heshiis dowladaha la filayo inay ka qayb qaataan?

Mogadishu ma isticmaali karto federaalnimo marka ay raadinayso aqoonsi siyaasadeed oo ay iska indhatirto marka ay gorgortan ka sameynayso qaybinta awoodda maaliyadeed. Akhriso Qodobka 51 – Xiriirada Wada-shaqeyneed .

Qofka La Magacaabay Ma Badbaadin Karo Habka Qaldan

Dowladda Federaalka waxay ku doodi kartaa in Hashi uu yahay khabiir maaliyadeed oo khibrad leh oo door muhiim ah ka qaatay casriyeynta maamulka dakhliga. Taasi waxay noqon kartaa mid sax ah. Laakiin xirfadda xirfadeed iyo sharciyadda hay'adda waa laba arrimood oo kala duwan.

Qof ayaa si aad ah u aqoon leh oo weli lagu magacaabi karaa hab siyaasadeed oo qaldan. Tayada magacaabista ma xallinayso su'aalaha dastuuriga ah ee ku saabsan hay'adda lafteeda.

Dowladdu waxay u muuqataa inay diiradda saartay in la ogaado qofka hogaamin doona awoodda ka hor inta aan la go'aamin waxa awoodda hay'adda ay tahay inay fuliso, sida ay ula xiriiri doonto maamulka dakhliga ee jira iyo waxa heshiisyada ay tahay inay maamulaan hawlaheeda. Tani waa isbeddel maamul oo lagu qarinayo dib-u-habeyn hay'adeed.

Hab si habboon loo qorsheeyay wuxuu ku bilaaban lahaa kulan u dhexeeya wasiirrada maaliyadda ee federaalka iyo dowlad goboleedyada. Waxay gorgortan ku sameyn lahaayeen qaybinta dakhliga, mas'uuliyadaha ururinta, hababka maamul, hababka wadaagga dakhliga iyo ilaalinta mas'uuliyadda. Marka arrimahan la isku raaco, sharciyada lagama maarmaanka ah iyo magacaabista hay'adeed ayaa raaci lahaa. Halkii, Dowladda Federaalka waxay u muuqataa inay dooratay habka ka soo horjeeda.

Mogadishu Waxay Hoos U Dhigeysaa Sanado Dib-u-habeyn Maaliyadeed

Saameynta waxay ka baxsan tahay iska horimaadka degdega ah ee Jubaland. Isbeddelada maaliyadeed ee Federaalka Soomaaliya waxay ku lug leeyihiin sanado wadahadal ah, shaqo farsamo iyo taageero dhaqaale oo ka timid la-hawlgalayaasha horumarinta caalamiga ah, gaar ahaan Bangiga Adduunka.

Warbixinta Maamulka Maaliyadeed ee Bangiga Adduunka ee Soomaaliya waxay tilmaamaysaa qaybinta mas'uuliyadaha maaliyadeed iyo heshiiska u dhexeeya dowladda federaalka iyo dowladaha hoose inay yihiin waxyaabaha muhiimka ah ee isbeddelka maamulka maaliyadeed. Daraasadda Sanduuqa Horumarinta Caasimadda ee Qaramada Midoobay ee ku saabsan xiriirka maaliyadeed ee u dhexeeya dowladaha sidoo kale waxay muujinaysaa muhiimadda ay leedahay in la caddeeyo qaybinta dakhliga iyo in la sameeyo heshiisyo shaqeynaya oo u dhexeeya heerarka kala duwan ee dowladda.

Kuwani maaha faahfaahin farsamo oo la xallin karo ka dib markii hay'ad la aasaaso. Waxay yihiin aasaaska ay tahay in hay'addu ku shaqeyso. La-hawlgalayaasha caalamiga ah ma sii wadi karaan inay maalgelin lacag, khibrad iyo waqti ku bixiyaan isbeddelada maaliyadeed oo kaliya si ay u arkaan hogaamiyeyaasha siyaasadeed oo burburinaya habka go'aanada hal dhinac ah.

Dowladdu waa inay sharaxdaa sida ficiladeeda ay u horumarinayaan ajandaha isbeddelka ee la isku raacay, ma ahan sababta dowladaha xubnaha ah ay u aqbalaan go'aanada aan iyaga la tashi gelin.

Dowlad Ka Jawaabaysa Halkii Ay Ka Maamuli Lahayd

Khilaafka Hay'adda Dakhliga Qaranka waa qayb ka mid ah qaab-dhismeed ballaaran oo maamulka ah oo ay ku jiraan dhawaaqyada siyaasadeed oo badanaa ka horeeya la-tashiga, go'aanada hay'adaha oo ka horeeya heshiiska sharciga ah iyo iska horimaadka oo ku xiga si aan looga fogaado.

Dowladda federaalka mas'uuliyad leh waxay filaysaa cawaaqib siyaasadeed iyo dastuuriga ka hor inta aanay wax ka qaban. Waxay aqoonsataa daneeyayaasha, waxay gorgortantaa danaha tartamaya waxayna horumarisaa istaraatiijiyad fulin ah oo heshisa taageero siyaasadeed oo ku filan. Muqdisho badanaa waxay u muuqataa inay sameyso ka soo horjeedkeeda.

Waxay go'aan ka gaartaa, waxay sugtaa diidmo, ka dibna waxay isku daydaa inay difaacdo mowqifkeeda iyada oo ku andacoonaysa awoodda federaalka. Markay dowlad goboleedyadu diidaan, khilaafku wuxuu noqdaa dhibaato siyaasadeed oo kale. Tani maaha sida ay tahay in federaal la shaqeeyo.

Dowladda Federaalka waa inay fahantaa in awoodda federaalka aysan la macno ahayn awood dhexe oo aan xadidnayn. Dowlad goboleedyadu maahan xafiisyada gobolada ee Wasaaradda Maaliyadda. Waxay yihiin qaybaha dastuuriga ah ee nidaamka federaalka, iyagoo leh waajibaad aan si fudud loogu milmi karin go'aanada Golaha Wasiirada.

Haddii maamulka si dhab ah u aaminsan yahay federaalnimada, waa inuu muujiyo aaminsanaantaas iyada oo loo marayo wada-tashi iyo ixtiraam xuduudaha dastuuriga ah.

Jawaabta Jubaland Waa Digniin, Maaha Xal

Diidmada Jubaland ee magacaabista iyo hakinta iskaashiga maaliyadeed waxay muujinaysaa koror khatar ah. Joojinta muddada dheer ee isku xirka maaliyadeed waxay dhaawici kartaa isbeddelada dakhliga, waxayna carqaladeyn kartaa barnaamijyada horumarinta waxayna sii kala qaybin kartaa nidaamka maaliyadeed ee qaranka oo horeyba u jilicsanaa.

Jubaland sidoo kale waa inay aqoonsataa in hakinta iskaashiga si aan xadidnayn aysan beddel u ahayn gorgortanka heshiis qaran. Waa inay sii wadaan ka qaybgalka habka waxayna ku cadaadiyaan heshiis hufan oo ilaaliya waajibaadka maaliyadeed ee sharciyeysan ee dhammaan dowlad goboleedyada.

Laakiin Muqdisho waxay leedahay mas'uuliyad gaar ah oo ku saabsan bilowga xal wax dhisaya. Waa in ay joojisaa isku day kasta oo lagu soo rogo habraacyo hawleed muran leh, isu keento wasiirrada maaliyadda federaalka iyo kuwa dowlad goboleedyada, isla markaana ay gasho wadahadal ku saabsan qaab maaliyadeed oo dhamaystiran.

Muran ma ahan in lagu koobo tartan u dhexeeya hoggaanka siyaasadeed ee Muqdisho iyo maamulka Kismaayo. Waxay quseysaa mustaqbalka dastuuriga ah ee Dowlad Goboleed kasta.

Gaadhiga ma hogaamin karo Faras

Somaliya waxay u baahan tahay Hay'adda Dakhliga Qaranka oo awood u leh in ay kor u qaaddo ururinta dakhliga gudaha, xoojiso maamulka canshuuraha iyo yareyso ku tiirsanaanta caawimaadda dibadda. Laakiin hay'adaha qaranka lama dhisi karo iyadoo la dhaafayo heshiisyada dastuuriga ah ee siinaya sharciyad.

Dowladda Federaalka waa in ay joojisaa jahwareerka awoodda magacaabista iyo awoodda go'aaminta dhamaan qaab-dhismeedka maaliyadeed ee federaalka. Marka hore ku heshiin masuuliyadaha maaliyadeed. Kadib ku heshiin amarka hay'adaha. Kadibna aasaas hay'adda oo magacaab hogaankeeda. Taasi waa taxanaha macquulka ah, dastuuriga ah iyo mas'uuliyad xirfadeed.

Muranka hadda jira wuxuu muujinayaa waxa dhaca marka dowladda ay dib u rogtay amarkaasi. Halkii ay xoojin lahayd hay'adaha qaranka, waxay abuurtaa iska hor imaad kale oo lala yeesho dowlad goboleedyada waxayna dhaawacdaa kalsoonida mashruuca federaalka.

Soomaaliya waxay ku dhibaataysan tahay dowlado ku dhawaaqaya isbeddello waaweyn iyagoo aan sameynin shaqooyinka siyaasadeed iyo hay'adeed ee lagama maarmaanka u ah hirgelintooda. Dalka ma u baahna ku dhawaaqyo kaligood ah, go'aanno Golaha Wasiirada ama magacaabista siyaasadeed ee ku habboon. Waxay u baahan tahay dowlad awood u leh qorsheynta, wadahadalka iyo ixtiraamka Dastuurka.

Dowlad federaal ah oo aan ku heshiin karin dowlad-goboleedyadeeda cidda ururisa dakhliga dalka, cidda xakameysa iyo sida loo qeybsado ma laha waxba oo ay ku dayato in ay sheegato in ay dhistay nidaam maaliyadeed oo shaqeynaya. Ilaa Muqdisho ay ka barato in dowlad dastuuriga ah ay ka bilaabato heshiis halkii ay ka noqon lahayd ku qasbid, waxay sii wadi doontaa in ay gaadhiga ka hor dhigto fardaha — oo ay u bixiso jahwareerka ka dhasha isbeddel qaran.

Abdullahi A. Nor

Email: [email protected]