Qashinka caaggu wuxuu dhibaato ku yahay xoolaha iyo nolol-maalmeedka Guriel

(ERGO) – Qoysaska xoolo-dhaqatada ah ee Guriel, gobolka Galgadud ee bartamaha Soomaaliya, ayaa waayay idahood iyo ariga ay ku quudiyaan qashinka caagga ah ee ku fidsan magaalada iyo meelaha daaqsinka ah.

Fadumo Gelle Abdi ayaa sheegtay in 29 ka mid ah idahaheeda ay dhinteen ka dib markii ay cuneen caag. Waxay go'aansatay in ay joojiso in xoolahaheeda ay ku dhex socdaan magaalada waxayna bilowday in ay ku quudiso xoolaha xero.

Dad badan oo deegaanka ah ayaa sameynaya sidaas, in kastoo kharashku uu yahay mid weyn. Fadumo waxay ku bixisaa qiyaastii $400 bil kasta oo ku saabsan sorghum, bur iyo burka ariga iyo idahaheeda 67. Maadaama xoolaha ay soo saaraan kaliya afar litir oo caano ah maalintii, oo qiimahoodu yahay $10, waxay ku uruurinaysaa deymaha.

“Ma haystaan hilib ama caano. Ma awoodno in aan dib u qaadno si ay u daaqaan maxaa yeelay caaggu wuxuu noqday cuntohooda,” ayay tiri Fadumo Radio Ergo. “Qofna ma shaqeeyo si uu i taageero – waxaan si buuxda ugu tiirsanahay idahaan si aan u quudiyo qoyskeyga, laakiin waxaan ku dhibtoonayaa in aan haysto. Waxaan ku noolahay deymaha.”

Fadumo, 60, waxay kaligeed korisaa siddeed awlaad. Waxay horey u iibin jirtay caano ay magaalada keeneen xoolo-dhaqatada ilaa sahaydu ay yaraatay sababo la xiriira abaar. Waxay maalgelisay xooloheeda gaarka ah magaalada.

Waxay tahay in ay bixiso $50 bil kasta afar ka mid ah kuwa dugsiga dhigta. Xoolahaheeda ayaa ah ilaha kaliya ee dakhliga – laakiin kharashka quudinta xoolaha xero ayaa ka badan waxa ay kasbadaan.

Dhakhtar xoolo, Dr Ibrahim Dahir Osman, ayaa sameeyay sahamin uu muujinayo in 75% dadka Guriel ay xoolo haystaan maalmahan. Maadaama abaar ay ku qasbeyso xoolo-dhaqatada in ay ka guuraan magaalooyinka si ay u raadiyaan daaqsinka, dad badan oo magaalooyinka ku nool ayaa bilaabay in ay haystaan xoolohooda si ay si fudud u helaan caano iyo hilib.

Badankood waxay ku tiirsan yihiin daaqsinka dabiiciga ah, halkaas oo khatarta ugu weyn ay tahay in ay cunaan bacaha iyo qashinka kale ee caagga ah oo sababa xannibaad ku yimaada nidaamka dheef-shiidka taasoo keenta nafaqo-darro iyo dhimasho. Dr Ibrahim ayaa qiyaasay in ku dhawaad 3,000 xoolo ay sidan ku dhintaan bil kasta.

“Qof haysta 10 xoolo oo ku sugan Guriel maanta wuxuu ogaan karaa in kaliya hal ama labo ay ka badbaadeen qashinka caagga ah,” ayuu yiri.

Dhakhtarka xoolaha ayaa sameeya qalliin si uu uga saaro caagga la cuno 150 ilaa 200 ari bil kasta. Wuxuu qaadaa $7–$10 xoolo kasta, iyadoo ku xiran awoodda milkiilayaasha. Wuxuu daweeyaa kuwa aan awoodin in ay bixiyaan daaweynta lacag la'aan.

Caption: Ari soo kabtay ka dib qalliin lagu saaray caagga la cuno/Abdirizak Hersi/Ergo

Wuxuu ka saaray guud ahaan 148 kg oo caag ah 7 ari oo ay leedahay Fadumo, wuxuuna ka qaaday $55.

“Milkiiluhu wuxuu xoolo u quudiyaa isagoo rajeynaya in uu helayo caano, laakiin quudinta waxay lacag ku kacdaa. Xooluhu markaas waxay cunaan caag, waxayna xanuunsadaan. Calooshoodu way buuxsantaa, halkii ay hilib ku heli lahaayeen, waxay noqdaan kuwo dhuuban,” ayuu yiri.

Milkiilayaasha xoolaha badanaa waxay khaldaan xaaladda saameysa xoolahooda iyagoo u qaadanaya cudurro kale.

Saed Abdi Mohamed ayaa haystay ari 10 sano ku sugan Guriel, tan iyo markii uu ka tagay ganacsiga xoolaha. Wuxuu leeyahay xoolo 80 ah, waxaana dhawaan uu waayay 17 xoolo isagoo aan garanayn waxa sababay dhimashadooda.

“Waxaan xoolahayga geeyay Dr Ibrahim oo aan u sheegay dhibaatooyinka. Wuxuu yiri waxay u baahan yihiin daaweyn, sida qof u baahan yahay in uu arko dhakhtar, maxaa yeelay waxay cunayen caag,” ayuu Saed sheegay.

“Waligay ma rumaysan in xoolo lagu sameyn karo qalliin, calooshana la furi karo oo qashinka la saari karo, ka dibna ay sii ahaan karaan kuwo waxtar leh. Laakiin waan arkay inay dhacdo!”

Qoyska Saed oo ka kooban 11 qof ayaa ku tiirsan xoolaha.

“Xooluhu waa ilaha ugu muhiimsan ee dakhliga aan ka helno gobolkaani. Ma hayno beero ama ilo kale oo nololeed. Waxaan ku boorinayaa dowladda Galmudug inay wax ka qabato qashinka caagga ah. Waxay dilaysaa xoolahayaga, haddii aan luminno, waxaan lumin doonaa qaab nololeedkeena,” ayuu yiri.

Sanadka 2024, dowladda federaalka ayaa ku dhawaaqday mamnuucid ku saabsan soo dejinta iyo isticmaalka bacaha caagga ah iyo caagagga kale ee hal mar la isticmaalo.

Si kastaba ha ahaatee, dadka deggan ayaa sii wadanaya cabashooyinka ku saabsan tuurista qashinka meelaha dadweynaha iyo waxqabad la'aanta ay qaadayaan hay'adaha.