Uganda oo billowday in ay ciidamadeeda kala baxdo Soomaaliya kadib 20 sano

Kampala (Caasimada Online) – Uganda ayaa billowday inay ciidamadeeda kala baxdo Soomaaliya, kaddib ku dhowaad labaatan sano oo ay ka qeyb qaadanayeen howlgallada milatari ee Midowga Afrika, sida uu Khamiista sheegay taliyaha ciidamada dalkaas, Jeneraal Muhoozi Kainerugaba.

Muhoozi ayaa qoraal uu 29-ka Oktoobar ku baahiyey bartiisa X ku sheegay in ciidamadiisu ay bilaabeen inay mas’uuliyadda amniga ku wareejiyaan ciidamada Soomaaliyeed.

“Sidii aan ballanqaadnay, waxaan billownay inaan ciidamada UPDF kala baxno Soomaaliya. Kaddib 20 sano oo dhiig badan uu daatay, naf-hurnimana la sameeyey, waxaan amniga ku wareejineynaa walaalaheenna Soomaaliyeed,” ayuu yiri.

Qoraalkiisa kuma uusan faahfaahin tirada ciidamada baxaya, goobaha ay ka baxayaan iyo jadwalka lagu fulinayo wejigan bixitaanka.

Culeyska dhaqaale ee howlgalka

Tallaabadan ayaa ku soo beegmeysa iyadoo howlgalka taageerada iyo xasillinta Midowga Afrika ee Soomaaliya (AUSSOM) uu wajahayo dhaqaale-yaraan iyo hubanti la’aan ku saabsan taageerada caalamiga ah ee uu ku tiirsan yahay.

Mareykanku ayaa bishii Luulyo ku wargeliyey Midowga Afrika inuusan taageeri doonin cusboonaysiinta muddada howlgalka marka Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay uu arrintaas ka doodayo bisha December.

Sidoo kale, Muhoozi ayaa kulamadii milatari ee ka horreeyey shirkii Kampala ee bishii Luulyo sheegay in Xafiiska Taageerada Qaramada Midoobay ee Soomaaliya (UNSOS) uu taageeradiisa dhimay boqolkiiba 25, taas oo saameysay awoodda howlgallada ciidamada.

Muhoozi ayaa xilligaas madaxda ciidamada gobolka ugu baaqay inay la jaanqaadaan kheyraadka sii yaraanaya, isla markaana diyaariyaan hannaan ay dalalka Afrika ku sii wadi karaan howlgalka.

“Kuwani waa duruufo adag, balse waxay sidoo kale naga dalbanayaan midnimo, hal-abuur iyo go’aan adag,” ayuu u sheegay taliyeyaasha ciidamada dalalka ay ciidamadu ka joogaan Soomaaliya.

Wuxuu intaas ku daray in mustaqbalka howlgalka iyo ilaalinta horumarkii laga gaaray Soomaaliya ay ku xiran yihiin tayada go’aannada ay madaxda milatarigu qaataan xilligan.

Ballanqaadkii Yoweri Museveni

Inkasta oo walaaca dhaqaale uu sii xoogeysanayey, haddana madaxweynaha Uganda, Yoweri Museveni, ayaa hore u sheegay in dalalka Afrika aysan Soomaaliya ka tagi doonin haddii saaxiibbada caalamiga ahi joojiyaan taageeradooda.

Isagoo 31-kii Luulyo 2026 ka hadlayey shirkii madaxda dalalka ciidamadu ka joogaan Soomaaliya, oo lagu qabtay Speke Resort Munyonyo ee Kampala, ayuu ku adkeystay in Afrika ay leedahay awood ay wax uga qabato caqabadaha amni ee ka jira qaaradda.

“Haddii beesha caalamku doonayso inay baxdo, ha baxdo. Dhibaatooyinkii aan halkan ku xallinnay, waxaan xallinnay annaga oo aan taageeradooda haysan. Waxaan taageero ka helnay walaalaheenna,” ayuu yiri Museveni.

“Soomaaliya lagama tegi doono. Awood ayaan leenahay. Haddii kuwa kale baxaan iyo haddii kaleba, waan garab taagnaan doonnaa.”

Museveni ayaa sidoo kale difaacay go’aankii Uganda ay ciidamadeeda ugu dirtay Soomaaliya sannadkii 2007, isagoo sheegay inuu ku dhisnaa mabda’ iyo istaraatiijiyad la xiriirta amniga gobolka. Wuxuu taageerada Itoobiya ku tilmaamay sabab kale oo dalkiisa ku dhalisay inuu ku biiro howlgalka.

Guddoomiyaha Guddiga Midowga Afrika, Maxamuud Cali Yuusuf, ayaa isla shirkii Luulyo dowladda iyo shacabka Soomaaliyeed u xaqiijiyey in ururku sii wadi doono raadinta taageerada uu howlgalka u baahan yahay.

“Waxaan doonayaa inaan dowladda iyo shacabka Soomaaliya u xaqiijiyo in guddigu sii wadi doono abaabulka dhammaan taageerada siyaasadeed, diblomaasiyadeed iyo dhaqaale ee lagama maarmaanka u ah guusha howlgalka,” ayuu yiri.

Dhanka Soomaaliya, taliyaha ciidamada xoogga dalka ee xilliga shirkaas, Sarreeye Guuto Ibraahim Maxamed Maxamuud, ayaa dalalka ciidamadu ka joogaan Soomaaliya uga mahadceliyey naf-hurnimadii ay muddada dheer sameeyeen.

Madaxa qeybta howlgallada nabadda ee Midowga Afrika, Sarreeye Guuto Cheick Dembele, ayaa isaguna ku adkeystay muhiimadda ay leedahay in la sii wado iskaashiga Afrika inta la dhisayo hay’ado amni oo Soomaaliyeed oo awood u leh inay nabadda ilaaliyaan.

Uganda ayaa sannadkii 2007 noqotay dalkii ugu horreeyey ee ciidamo u dira Soomaaliya, iyagoo qeyb ka ahaa howlgalkii Midowga Afrika ee AMISOM.

Ciidamada Uganda ayaa tan iyo markaas ciidamada Soomaaliyeed kala qeyb qaatay dagaallada Al-Shabaab, la wareegidda deegaanno muhiim ah iyo ilaalinta xarumaha dowladda.

AMISOM waxaa sannadkii 2022 beddelay ATMIS, kaas oo isna uu 1-dii Janaayo 2025 beddelay AUSSOM. Howlgalka hadda jira ayaa diiradda saaraya taageeridda ciidamada Soomaaliyeed, xasillinta dalka iyo in mas’uuliyadda amniga si tartiib ah loogu wareejiyo hay’adaha amniga Soomaaliya.