Joojinta Caawimada Finland: Haweenka Soomaaliyeed, Hooyooyinka iyo Carruurta ayaa Bixiya Qiimaha Khilaafka Siyaasadeed

Waxaa qoray Abdikarim Haji Abdi Buh

Go'aanka Finland ee in la joojiyo €4.2 milyan oo lacag ah oo loogu talagalay horumarinta toddobo mashruuc oo ka jira Soomaaliya ayaa su'aalo culus ka keenaya cawaaqibka bani'aadamnimo ee ka dhalanaya isticmaalka gargaarka sidii cadaadis khilaaf ku saabsan socdaalka. Dadka ugu badan ee ay dhibaatadu saameyn doonto ma aha mas'uuliyiinta wadaxaajoodka ku saabsan qasnada, laakiin waa haweenka nugul, hooyooyinka, carruurta iyo dadka u baahan daryeel caafimaad iyo adeegyo kale oo muhiim ah.

Wasiirka Finland ee iskaashiga horumarinta iyo ganacsiga dibadda Ville Tavio ayaa diiday codsiyada maalgelinta ee ay soo gudbiyeen afar urur aan dowliga ahayn oo Finnish ah oo loogu talagalay mashruucyo la qorsheeyay inta u dhaxaysa 2027 iyo 2030. Wuxuu go'aankaas ku taageeray in Soomaaliya aysan ku filnayn inay iskaashi ka sameyso qaadashada muwaadiniinta Soomaaliyeed ee amarka lagu siiyay inay ka tagaan Finland.

Toddobada soo jeedin waxay ka koobnaayeen tababarka xirfadaha iyo shaqo abuurka, daryeelka caafimaadka hooyada, adeegyada caafimaadka dhimirka, maaraynta qashinka, awood-siinta dhaqaale ee haweenka, nafaqada iyo ka hortagga rabshadaha ku saleysan jinsiga. Shabakadda Soomaaliya ee Finnish kaliya ayaa raadinaysay qiyaastii €1.19 milyan oo loogu talagalay tababarka xirfadaha iyo shaqo abuurka, €594,000 oo loogu talagalay daryeelka caafimaadka hooyada iyo €486,000 oo loogu talagalay maaraynta qashinka.

Soo jeedinta kale waxaa ka mid ahaa barnaamijyo taageeraya haweenka nugul ee Hargeysa iyo Burao iyo dadka u baahan daryeel caafimaad dhimir. ( Faahfaahinta mashruuca iyo tirada maalgelinta – Somalia Maanta )

Kuwani maahan mashaariic loogu talagalay in lagu abaalmariyo ama lagu xoojiyo dowladda Soomaaliya. Waxay ujeedadoodu tahay in lagu xalliyo baahiyaha degdegga ah ee bulshooyinka helitaanka adeegyada aasaasiga ah ay si weyn u xaddidan tahay.

In dadka nugul laga qaado lacag khilaaf diblomaasiyadeed

Soomaaliya waxay la kulantay in ka badan seddexdaatan oo burbur dowladeed, khilaaf iyo daciifnimo hay'adeed tan iyo markii dowladda dhexe ay dhacday 1991. Waxay sii wadaysaa inay la tacaasho kacdoonka Al-Shabaab, iyadoo ciidamada Midowga Afrika ay taageerayaan hawlgallada amniga Soomaaliya. Faqar, barakac, abaar iyo adeegyo dadweyne oo aan ku filnayn ayaa ka dhigtay malaayiin ku tiirsan caawimaadda bini'aadantinimo iyo taageerada ururada caalamiga ah.

Marka la eego asalkaas, ka joojinta maalgelinta daryeelka hooyada, daaweynta caafimaadka maskaxda iyo nolosha haweenka waxay soo saartaa su'aal aasaasi ah: maxay bulshooyinka Soomaaliyeed ee nugul u qaadi lahaayeen cawaaqibka khilaaf u dhexeeya laba dowladood oo ku saabsan deportation iyo dib-u-soo-dhigid?

Finland waxay xaq u leedahay inay raacdo iskaashi la leh Soomaaliya ku saabsan soo laabashada muwaadiniinteeda. Dowladuhu waxay leeyihiin mas'uuliyado sharci ah oo ku saabsan maareynta socdaalka iyo dejinta heshiisyo ku saabsan soo laabashada muwaadiniinta aan xaq u lahayn inay ku noolaadaan waddan kale. Laakiin waxaa jira farqi u dhexeeya in dowlad la xisaabiyo waajibaadkeeda diblomaasiyadeed iyo in dadka aan wax xakameynin heshiisyadaas la ciqaabo.

Haweenka raadinaya daryeelka hooyada, qoysaska u baahan tababarka xirfadeed iyo dadka la nool xaaladaha caafimaadka maskaxda maaha kuwo mas'uul ka ah siyaasadaha hay'adaha Federaalka Soomaaliya. In caawimaadda horumarineed loo arko sidii fursad lagu cadaadiyo khilaaf socdaal waxay khatar gelin kartaa in kuwa leh awoodda siyaasadeed ee ugu yar ay noqdaan dhibanayaasha ugu waaweyn.

Su'aalo ku saabsan cadaalad iyo maamul wanaagsan

Go'aanku wuxuu sidoo kale kiciyay dhaleeceyn gudaha Finland. Fingo, ururka daboosho ee matalaya NGO-yada horumarinta Finland, ayaa ku dooday in Soomaaliya aan laga reebin tartanka maalgelinta iyo in codsadayaasha aan la ogeysiin horay in mashaariicda halkaas ka howlgala la diidi doono.

Fingo waxay sheegtay in ururada ay raadsadeen caddeyn ka timid Wasaaradda Arrimaha Dibadda waxaana la siiyay sabab ay ku aaminsan yihiin in codsiyada mashaariicda Soomaaliya ay weli la tixgelin karo. Mas'uuliyiinta wasaaradda ayaa reportedly talo soo jeediyay maalgelinta afar ka mid ah toddobada soo jeedin, oo qiimahoodu yahay qiyaastii €2.2 milyan. Si kastaba ha ahaatee, Tavio wuxuu diiday dhammaan toddobada.

Fingo waxay su'aal gelisay cadaaladda ogolaanshaha ururada iyo la-hawlgalayaashooda maxalliga ah inay waqti iyo khayraad badan ku bixiyaan diyaarinta codsiyada iyadoo wasiirku u muuqday mid aan diyaar u ahayn inuu ogolaado mashaariic cusub oo Soomaaliya ah. Waxay sidoo kale dhaleeceysay wasiirka inuu si dadweyne u shaaciyo faahfaahinta codsiyada ka hor inta aan ururada la siin go'aanno rasmi ah.

Ra'iisul Wasaaraha Petteri Orpo markii hore wuxuu sheegay inuu doonayo inuu baaro go'aanka iyo sababaha uu ku saleysan yahay. Kadib wuxuu sheegay in wasiirku uu leeyahay awood uu ku diido codsiyada. Fingo ma diido awoodda rasmiga ah ee wasiirka; diidmada ugu weyn waxay tahay in habka go'aanka la gaaray iyo sida loo gudbiyay ay ka hooseeyeen dhaqanka wanaagsan ee maamulka. ( Sharaxaadda Fingo ee diidmadaheeda ; Dhaqangelinta Yle ee mowqifka Orpo )

Khilaafku sidoo kale wuxuu muujinayaa isbeddel muuqda oo ku saabsan siyaasaddii hore ee Finland. Markii Finland ay joojisay barnaamijkeeda wadashaqeyn ee laba geesoodka ah ee Soomaaliya bishii Nofembar 2024, waxay ku adkeysatay in joojintu aysan khusaynin caawinta bini'aadantinimo, ururada bulshada rayidka ah ama taageerada qaybta gaarka ah. Fingo waxay sheegtay in mashaariicda Soomaaliya ay weli u qalmeen wareeg maalgelin oo gooni ah sanadkii hore iyo in Soomaaliya aan laga reebin habka codsiga sanadkan. ( Xisaabta Fingo ee siyaasaddii hore iyo habka codsiga sanadkan )

Jawaab aan sinnayn

Dowladda Finland waxay doodi kartaa in wada-shaqeynta horumarinta ay tahay inay horumariso danaha qaranka iyo in heshiisyada dib-u-soo-celinta ay qayb ka yihiin siyaasaddeeda socdaalka. Laakiin siyaasad waxay ku jiri kartaa awoodda wasiirka haddana ay noqon kartaa mid aan sinnayn natiijadeeda.

Diidmada mashaariicdan toddobaad ma xallinayso khilaafka ku saabsan dib-u-dejinta ama ma ka dhigeyso hay'adaha Soomaaliya kuwo awood u leh inay soo dhoweeyaan muwaadiniinta soo laabtay. Halkii, waxay khatar gelinaysaa barnaamijyo kor u qaadi kara daryeelka caafimaadka, nolosha iyo adkeysiga bulshada.

Sidoo kale, waxaa jira su'aal ballaaran oo ku saabsan joogteynta. Finland muddo dheer waxay iskeed u soo bandhigtay inay tahay dal ka go'an xuquuqda aadanaha, maamul dawladeed oo wax ku ool ah iyo horumar caalami ah. Mabaadi'daas waxaa tijaabinaya ma ahan oo kaliya sida ay ula dhaqanto dowladaha, laakiin sidoo kale cawaaqibka go'aamadeeda ee dadka caadiga ah.

Mas'uuliyaddu waxay tahay in maamulka Soomaaliya si dhab ah ula falgalaan su'aalaha dib-u-soo-dhigista oo ay sameeyaan heshiisyo shaqeynaya oo ay la yeeshaan Finland. Laakiin mas'uuliyadda habkaas waxay u taallaa dowladaha ku lugta leh. Looma baahna in lagu wareejiyo haweenka uurka leh, dhalinyarada shaqo la'aanta ah, dadka ka badbaaday rabshadaha ku saleysan jinsiga ama bukaannada u baahan daryeel caafimaad maskaxeed.

Astaanta ugu walaaca badan ee go'aankan waa kharashka bini'aadantinimo. Khilaaf ku saabsan socdaalka ayaa noqday sabab lagu diido taageerada mashaariicda loogu talagalay in lagu ilaaliyo qaar ka mid ah dadka ugu nugul bulshada Soomaaliyeed. Markii la raadinayo cadaadis ku saabsan Muqdisho, Finland waxay khatar gelinaysaa inay saarto culayska ugu weyn dadka aan awoodin inay qaadaan.

Caawinta horumarinta bini'aadantinimo ma noqon karto kaar ganacsi oo lagu ciyaaro tartan diblomaasiyadeed. Markii khilaafaadka siyaasadeed lagu xalliyo kharashka dadka buka, dadka saboolka ah iyo dadka barakacayaasha ah, waxaa bixiya qiimaha dadka caadiga ah—ma ahan dowladaha wada xaajoodaya miiska.

Abdikarim Haji Abdi Buh

Email: [email protected]