Ebola: Taariikhda Cudurka, Dalalkii uu Gaaray iyo Tirada Dhimashada

Muqdisho, 6 Oktoobar 2026 – Cudurka Ebola ayaa mar kale soo noqday isagoo walaac caafimaad ka abuuraya qaar ka mid ah dalalka Afrika, gaar ahaan Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo (DRC), halkaas oo uu ka socdo dillaac cusub. Kenya ayaa sidoo kale 6-dii Oktoobar xaqiijisay kiiskii ugu horreeyay ee Ebola, kaddib markii qof Kenyan ah oo ka yimid DRC uu cudurka la yimid, markii dambena uu ku geeriyooday Nairobi.

Ebola markii ugu horreysay waxaa la aqoonsaday sannadkii 1976, iyadoo laba dillaac ay isku mar ka dhaceen qaaradda Afrika. Mid wuxuu ka dhacay dalka maanta loo yaqaan Koonfurta Suudaan, halka kii labaad uu ka dhacay Zaire, oo maanta loo yaqaan Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo. Magaca Ebola waxaa laga soo qaatay Webiga Ebola ee ku yaalla DRC, oo u dhow goobtii cudurka markii ugu horreysay laga aqoonsaday.

Tan iyo markii la ogaaday, Ebola wuxuu marar kala duwan ka dillaacay dalal ay ka mid yihiin DRC, Uganda, Sudan, Koonfurta Suudaan, Gabon, Guinea, Liberia, Sierra Leone iyo Jamhuuriyadda Congo. Kiisas cudurka ah oo dibadda looga soo qaaday ayaa sidoo kale laga diiwaangeliyey dalal ay ka mid yihiin Nigeria, Senegal, Mali iyo Koonfur Afrika.

Dillaacii ugu weynaa ee Ebola ee taariikhda wuxuu ka dhacay Galbeedka Afrika intii u dhexeysay 2014 iyo 2016, gaar ahaan Guinea, Liberia iyo Sierra Leone. In ka badan 28,000 kiis ayaa la diiwaangeliyey, halka in ka badan 11,000 qof ay u dhinteen cudurka. Dillaacaasi wuxuu si weyn u saameeyay adeegyada caafimaadka, dhaqaalaha, waxbarashada iyo nolosha bulshada.

Sannadka 2026, DRC ayaa mar kale noqotay xudunta dillaaca Ebola. Xogta la soo sheegay ilaa horraanta Oktoobar waxay muujinaysaa in dalkaas laga diiwaangeliyey kumannaan kiis iyo in ka badan afar kun oo dhimasho ah. Dillaacu wuxuu ku fiday deegaanno badan, iyadoo xaaladda ay sii adkeynayaan colaadaha, barakaca dadka iyo adeegyada caafimaad oo aan si fudud loo gaari karin.

Uganda ayaa sidoo kale sannadkan la kulantay dillaac Ebola ah oo uu sababay nooca Bundibugyo. Dalkaas waxaa laga diiwaangeliyey kiisas iyo dhimasho, balse dowladda Uganda ayaa markii dambe ku dhawaaqday in dillaaca dalkaasi uu dhammaaday kadib markii aan muddo ku filan la helin gudbin cusub.

Kenya ayaa 6-da Oktoobar 2026 noqotay dalka cusub ee xiriirka la leh dillaaca hadda ka socda gobolka. Qof Kenyan ah oo muddo ku noolaa DRC ayaa cudurka la yimid, waxaana markii dambe lagu xaqiijiyey Ebola kaddib markii uu Nairobi yimid. Bukaanka ayaa geeriyooday, iyadoo Wasaaradda Caafimaadka Kenya ay bilowday raadraaca dadka uu xiriirka la sameeyay.

Ebola waa cudur fayras ah oo halis ah, waxaana badanaa lagu kala qaadaa xiriir toos ah oo lala yeesho dhiigga ama dheecaannada jirka qof qaba cudurka ama walxaha uu ku wasakhoobay. Calaamadaha waxaa ka mid noqon kara qandho, daal, madax-xanuun, murqo-xanuun, matag iyo shuban, iyadoo xaaladaha daran ay keeni karaan dhiig-bax iyo dhimasho.

Cudurka Ebola saameyntiisa kuma koobna caafimaadka oo keliya. Dillaacyadu waxay carqaladeyn karaan ganacsiga, isu-socodka dadka, waxbarashada iyo shaqada isbitaallada. Shaqaalaha caafimaadka ayaa sidoo kale wajahaya khatar sare, halka qoysaska iyo bulshada ay la kulmi karaan cabsi, kala fogaansho iyo dhibaatooyin dhaqaale.

Taariikhda Ebola waxay muujinaysaa in cudurku awood u leeyahay inuu si degdeg ah u saameeyo bulshooyinka marka ogaanshaha iyo xakamaynta cudurka ay dib u dhacaan. Sidaas darteed, baaritaanka hore, go’doominta dadka qaba cudurka, raadraaca dadka ay la xiriireen bukaannada iyo wacyigelinta bulshada ayaa muhiim u ah in laga hortago faafitaan ballaaran.

Ilaa 6 Oktoobar 2026, Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo ayaa ah meesha ugu weyn ee uu ka socdo dillaaca Ebola, Uganda waxay soo afjartay dillaaceedii, halka Kenya ay xaqiijisay kiis cusub oo xiriir la leh DRC.